Tạp chí săn mồi là gì? Là những nơi tự giới thiệu là tạp chí khoa học, thu phí đăng bài của tác giả, nhưng không làm phản biện thật, không biên tập thật, và dùng thông tin gây hiểu lầm như chỉ số giả, ban biên tập ma, hứa đăng siêu tốc để lôi kéo người gửi bài. Người ta vẫn rơi vào vì ba lý do chính: áp lực phải có công bố gấp, những thư mời viết rất khéo, và không biết cách tự kiểm tra.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Ở chuyên mục này, mình sẽ không nêu tên tạp chí cụ thể nào, vì danh sách thay đổi liên tục và việc đánh giá cần bằng chứng. Thay vào đó, mình muốn trao cho bạn cách nhìn để tự nhận ra. Tập đầu tiên này nói về bản chất của vấn đề.
Mô hình kinh doanh đằng sau tạp chí săn mồi
Mô hình truy cập mở ra đời với mục tiêu tốt: bài báo được đọc miễn phí, chi phí xuất bản do tác giả hay nhà tài trợ trả qua phí xử lý bài. Nhiều tạp chí truy cập mở rất uy tín hoạt động theo cách này.
Nhưng mô hình này cũng mở ra một kẽ hở: nếu thu nhập đến từ mỗi bài được đăng, thì đăng càng nhiều càng có lời. Một tạp chí không có đạo đức sẽ đăng mọi thứ, miễn tác giả trả tiền.
Tạp chí săn mồi khai thác đúng kẽ hở đó. Họ dựng trang web trông chuyên nghiệp, đặt tên na ná các tạp chí có tiếng, gửi thư mời hàng loạt, và nhận bài với quy trình phản biện hời hợt hoặc không có.
Kết quả là những bài báo trông như đã được công bố khoa học, nhưng không ai thật sự kiểm tra chất lượng. Có những thử nghiệm của các nhà báo khoa học gửi bài vô nghĩa cố ý tới những tạp chí này, và nhiều bài đã được chấp nhận.
Vì sao người làm nghiên cứu ở Việt Nam vẫn rơi vào?
Lý do lớn nhất là áp lực. Nghiên cứu sinh cần bài báo để đủ điều kiện bảo vệ, giảng viên cần bài để xét chức danh hay hoàn thành nhiệm vụ, và thời hạn thì gần. Khi một nơi hứa đăng trong vài tuần, lời hứa đó rất hấp dẫn.
Lý do thứ hai là thông tin mơ hồ. Nhiều người chỉ nghe tạp chí quốc tế là tốt, mà không biết cách phân biệt. Tạp chí săn mồi thường ghi những dòng như được chỉ mục ở nhiều cơ sở dữ liệu, có chỉ số tác động, kèm những biểu tượng trông rất thuyết phục.
Lý do thứ ba là thư mời được cá nhân hoá. Thư gọi đúng tên bạn, nhắc tới bài báo trước của bạn, khen ngợi công trình, mời gửi bài hay mời vào ban biên tập. Với người mới, cảm giác được công nhận rất dễ làm mất cảnh giác.
Và cũng có người biết mà vẫn gửi, vì nghĩ chỉ cần đủ số lượng. Đó là một lựa chọn có hậu quả, như phần tiếp theo sẽ nói.
Hậu quả thật của việc đăng ở tạp chí săn mồi
Với nghiên cứu: bài báo không được phản biện thật thì có thể có lỗi mà không ai chỉ ra. Và vì tạp chí không được các cơ sở dữ liệu uy tín chỉ mục, bài của bạn khó được tìm thấy và trích dẫn, công sức nghiên cứu gần như bị chôn vùi.
Với hồ sơ: nhiều cơ sở đào tạo và hội đồng xét duyệt ngày càng có danh sách hay tiêu chí loại những công bố ở nơi đáng ngờ. Bài bạn đã trả tiền đăng có thể không được tính, thậm chí làm hồ sơ bị nghi ngờ.
Với uy tín: người trong ngành nhìn danh sách công bố và nhận ra ngay những tên tạp chí đáng ngờ. Một bài ở đó có thể khiến họ đặt câu hỏi về cả những bài khác của bạn.
Và khó sửa: bài đã đăng thường không rút được dễ dàng, vì tạp chí săn mồi hiếm khi hợp tác. Kết quả đó đã bị công bố, nên cũng khó đem gửi lại một tạp chí tốt.
Vùng xám: không phải mọi tạp chí yếu đều là săn mồi
Cần phân biệt tạp chí săn mồi với tạp chí mới, tạp chí nhỏ, hay tạp chí chất lượng chưa cao. Một tạp chí mới ra đời chưa được chỉ mục, một tạp chí của một hội nghề nghiệp nhỏ, một tạp chí ở nước đang phát triển có quy trình chưa hoàn thiện, không nhất thiết là săn mồi.
Điểm khác biệt nằm ở sự lừa dối: tạp chí săn mồi cố tình đưa thông tin sai về phản biện, về chỉ mục, về ban biên tập, để thu tiền. Tạp chí nhỏ nhưng trung thực thì nói rõ họ là ai, họ làm gì, và không hứa những điều không có.
Cũng có những tạp chí trước đây tốt, rồi bị thay đổi chủ sở hữu hay chính sách và trở nên đáng ngờ. Và có tạp chí bị loại khỏi các cơ sở dữ liệu chỉ mục vì không còn đạt chuẩn.
Chính vì có vùng xám, việc tự kiểm tra từng trường hợp quan trọng hơn là dựa vào một danh sách cố định.
Người mới nên bắt đầu từ đâu?
Đừng bắt đầu bằng thư mời. Bắt đầu bằng những tạp chí bạn đã đọc và trích dẫn trong nghiên cứu của mình, những nơi thầy cô và đồng nghiệp trong ngành đang đăng.
Học cách tự kiểm tra một tạp chí, sẽ nói kỹ ở tập sau. Tập thói quen tra mọi thông tin chỉ mục trên trang chính thức của cơ sở dữ liệu, không tin vào những gì tạp chí tự nói về mình.
Hỏi người hướng dẫn và thư viện trước khi gửi bài tới một nơi bạn chưa quen. Nhiều thư viện đại học có hỗ trợ đánh giá tạp chí.
Và tự nhắc mình một điều: một bài báo được đăng nhanh ở nơi đáng ngờ không giải quyết được áp lực của bạn, nó chỉ đổi áp lực hôm nay lấy rủi ro ngày mai. Đi chậm mà chắc thường lại là đường nhanh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tạp chí thu phí đăng bài có phải đều là săn mồi?
Không. Nhiều tạp chí truy cập mở uy tín thu phí xử lý bài để trang trải chi phí. Dấu hiệu săn mồi là thu phí mà không có phản biện thật và đưa thông tin gây hiểu lầm.
Có danh sách tạp chí săn mồi nào đáng tin không?
Từng có những danh sách nổi tiếng do cá nhân lập, nhưng việc cập nhật và tiêu chí của chúng gây tranh cãi. Một số tổ chức có danh sách trả phí. Tốt nhất là kết hợp danh sách với tự kiểm tra từng tạp chí.
Tạp chí có trong danh mục Scopus có thể là săn mồi không?
Hiếm nhưng có thể xảy ra, vì chất lượng tạp chí thay đổi theo thời gian và các cơ sở dữ liệu định kỳ loại những tạp chí không còn đạt chuẩn. Luôn kiểm tra tình trạng hiện tại, không chỉ lịch sử.
Lỡ gửi bài tới tạp chí săn mồi nhưng chưa đăng thì làm gì?
Gửi thư chính thức yêu cầu rút bài ngay và giữ bằng chứng. Nếu họ đòi phí rút bài hay không phản hồi, tham khảo người hướng dẫn và thư viện trường về các bước tiếp theo.
Hội thảo quốc tế có dạng săn mồi không?
Có, và được gọi là hội thảo ma hay hội thảo săn mồi. Chúng mời diễn giả qua thư, thu phí đăng ký cao và có chất lượng khoa học thấp. Chuyên mục này có một tập riêng về chủ đề đó.
