Dùng trợ lý trí tuệ nhân tạo khi viết luận văn thì được gì và cấm gì? Nhìn chung, nó có thể giúp bạn động não ý tưởng, giải thích một khái niệm khó, gợi ý cách diễn đạt, sửa lỗi ngôn ngữ. Nhưng nó không được viết thay phần nội dung mà bạn nộp như của mình, không được là nguồn tài liệu tham khảo, và không được đứng tên tác giả. Quy định cụ thể khác nhau giữa các trường và tạp chí, còn nguyên tắc chung thì giống nhau: khai báo minh bạch, và bạn chịu trách nhiệm cho từng chữ.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Công cụ này đổi nhanh hơn mọi quy chế. Vì vậy tập hôm nay không đưa ra danh sách công cụ, mà đưa ra cách nghĩ để bạn tự xử lý được những tình huống mà quy định chưa kịp viết tới.
Việc nào thường được chấp nhận?
Dùng để hiểu: nhờ giải thích một khái niệm thống kê, tóm tắt một lý thuyết để bạn nắm nhanh trước khi đọc sâu. Đây giống như hỏi một người bạn giỏi, miễn bạn kiểm chứng lại bằng tài liệu gốc.
Dùng để động não: gợi ý những góc nhìn khác cho một câu hỏi, những biến số có thể bạn chưa nghĩ tới. Ý tưởng cuối cùng vẫn phải được bạn đánh giá và phát triển.
Dùng để sửa ngôn ngữ: kiểm tra ngữ pháp, chính tả, gợi ý câu gọn hơn, nhất là khi viết bằng tiếng Anh. Nhiều tạp chí chấp nhận việc này, có nơi yêu cầu khai báo.
Dùng để hỗ trợ kỹ thuật: gợi ý cách viết một đoạn lệnh phân tích, giải thích một thông báo lỗi. Nhưng bạn phải hiểu đoạn lệnh đó làm gì, và chịu trách nhiệm về kết quả.
Việc nào thường bị cấm hoặc rất rủi ro?
Viết thay nội dung: để công cụ viết cả chương tổng quan, phần bàn luận, hay bài luận, rồi nộp như của mình. Hầu hết quy định đều coi đây là vi phạm, tương tự như nhờ người khác viết thay.
Dùng làm nguồn: trích dẫn công cụ như trích dẫn một tác giả, hay đưa những khẳng định của nó vào luận văn mà không kiểm chứng.
Đứng tên tác giả: các tổ chức đạo đức xuất bản và nhiều nhà xuất bản lớn đều có quan điểm rằng công cụ không thể là tác giả, vì nó không chịu trách nhiệm được.
Tạo hay chỉnh sửa dữ liệu, hình ảnh kết quả: dùng công cụ để sinh dữ liệu giả, hay chỉnh hình ảnh thí nghiệm, là bịa đặt và xuyên tạc, những vi phạm nghiêm trọng nhất.
Bẫy lớn nhất: tài liệu tham khảo bịa
Đây là cái bẫy mà mình thấy nhiều người rơi vào nhất. Khi được hỏi về tài liệu, trợ lý trí tuệ nhân tạo có thể đưa ra những trích dẫn trông rất thật: tên tác giả có vẻ đúng, tên tạp chí có thật, năm hợp lý, tiêu đề hợp lý. Nhưng bài báo đó không tồn tại.
Đưa những trích dẫn như vậy vào luận văn là một thảm hoạ. Người phản biện kiểm tra một hai trích dẫn không tìm thấy, và toàn bộ công trình bị nghi ngờ. Đã có những trường hợp bài báo và văn bản chính thức bị phát hiện chứa tài liệu tham khảo bịa kiểu này.
Quy tắc cứng: không bao giờ đưa vào danh mục tài liệu tham khảo bất kỳ tài liệu nào bạn chưa tự tìm thấy và mở ra đọc. Mọi tài liệu công cụ gợi ý phải được tra trên cơ sở dữ liệu học thuật trước khi dùng.
Tương tự với số liệu và khẳng định sự kiện. Công cụ đôi khi nói sai với giọng rất chắc chắn. Mọi thứ đi vào luận văn phải có nguồn gốc bạn kiểm chứng được.
Đọc quy định và khai báo minh bạch
Việc đầu tiên là tìm quy định của trường, của khoa, của chương trình về việc dùng công cụ trí tuệ nhân tạo. Nhiều nơi đã ban hành hướng dẫn, và chúng có thể khác nhau khá nhiều. Nếu chưa có văn bản, hãy hỏi người hướng dẫn và ghi lại câu trả lời.
Với bài báo, đọc chính sách của tạp chí. Nhiều tạp chí yêu cầu khai báo công cụ nào được dùng, dùng để làm gì, thường trong phần phương pháp hoặc phần lời cảm ơn.
Khi khai báo, hãy cụ thể: dùng công cụ để kiểm tra ngữ pháp tiếng Anh cho toàn bài, các gợi ý đã được tác giả xem xét và chỉnh sửa. Đừng khai báo mơ hồ, cũng đừng giấu.
Lưu lại lịch sử sử dụng nếu có thể. Nếu sau này có câu hỏi, bạn có bằng chứng về việc mình đã dùng công cụ thế nào.
Giữ lại phần học mà luận văn muốn dạy bạn
Luận văn không chỉ là một sản phẩm để nộp. Nó là quá trình bạn học cách đặt câu hỏi, đọc tài liệu, lập luận, viết. Nếu công cụ làm thay những việc đó, bạn có bằng mà không có kỹ năng.
Và kỹ năng đó sẽ bị kiểm tra: trong buổi bảo vệ khi hội đồng hỏi vì sao em lập luận thế này, khi bạn trả lời phản biện bài báo, khi bạn đi làm và phải tự phân tích một vấn đề.
Một cách dùng lành mạnh là để công cụ làm bạn đồng hành phản biện: bạn viết trước, rồi nhờ nó chỉ ra chỗ lập luận yếu, chỗ khó hiểu. Bạn vẫn là người nghĩ và viết, công cụ chỉ là một người đọc thêm.
Có lẽ câu hỏi đáng tự đặt mỗi khi mở công cụ là: việc mình sắp nhờ nó làm, có phải chính là việc mà luận văn muốn mình học cách tự làm không.
Câu hỏi thường gặp
Dùng trí tuệ nhân tạo sửa lỗi chính tả có cần khai báo không?
Tuỳ quy định của trường hay tạp chí. Một số nơi không yêu cầu khai báo cho việc sửa chính tả ngữ pháp cơ bản, số khác yêu cầu khai báo mọi việc dùng. Đọc kỹ quy định cụ thể.
Phần mềm có phát hiện được văn bản do máy viết không?
Các công cụ phát hiện hiện có độ chính xác hạn chế và có thể báo sai. Nhưng hội đồng và người phản biện có kinh nghiệm thường nhận ra qua văn phong và qua việc bạn không giải thích được nội dung của chính mình.
Có được dùng trí tuệ nhân tạo để dịch tài liệu tham khảo không?
Dùng để hiểu nhanh tài liệu tiếng nước ngoài thường được chấp nhận. Khi trích dẫn, hãy đối chiếu với bản gốc và ghi nguồn bản gốc, không trích bản dịch của máy như thể là nguồn.
Nhờ trí tuệ nhân tạo gợi ý đề tài luận văn có sao không?
Dùng để động não là được, nhưng đề tài cuối cùng cần được bạn kiểm tra tính mới, tính khả thi và bàn với người hướng dẫn. Đừng chọn đề tài chỉ vì máy gợi ý.
Nếu quy định của trường chưa nói gì về trí tuệ nhân tạo thì sao?
Hỏi người hướng dẫn và làm theo nguyên tắc chung của liêm chính học thuật: minh bạch, không để công cụ làm thay phần trí tuệ của mình, và chịu trách nhiệm về mọi nội dung.
