Dịch vụ bảo đảm đăng bài và mua suất đứng tên tác giả có phải là gian lận không? Có. Không ai có thể bảo đảm một bài được chấp nhận ở một tạp chí có phản biện thật, vì quyết định nằm ở biên tập viên và người phản biện độc lập. Người hứa bảo đảm hoặc đang lừa bạn, hoặc đang dùng những con đường gian lận. Còn mua suất đứng tên trong một bài mình không làm là trình bày sai về đóng góp của mình, một vi phạm liêm chính nghiêm trọng. Người mua có thể mất tiền, mất bài, và chịu hậu quả nặng khi bị phát hiện, kể cả nhiều năm sau.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Những lời chào mời kiểu này xuất hiện trên mạng xã hội, trong nhóm chat, có khi qua người quen. Tập này nói thẳng về chúng, để khi gặp, bạn nhận ra và biết vì sao nên từ chối.
Những dạng dịch vụ đang được chào mời
Dạng thứ nhất là bảo đảm đăng bài: bạn đưa kết quả nghiên cứu, hoặc thậm chí chỉ đưa đề tài, dịch vụ viết, nộp, và bảo đảm đăng ở tạp chí thuộc một danh mục nhất định trong một thời hạn, không đăng hoàn tiền.
Dạng thứ hai là bán suất tác giả: một bài báo đã được chấp nhận hoặc sắp nộp, dịch vụ bán các vị trí tác giả, vị trí đầu và vị trí liên hệ giá cao hơn. Người mua được thêm tên vào bài mà không đóng góp gì.
Dạng thứ ba là viết thuê trọn gói: luận văn, luận án, bài báo được viết bởi người khác, người mua nộp dưới tên mình.
Đằng sau nhiều dịch vụ này là những tổ chức mà giới liêm chính khoa học gọi là nhà máy sản xuất bài báo: sản xuất hàng loạt bài với dữ liệu bịa hoặc tái chế, hình ảnh chỉnh sửa, văn bản viết lại tự động, rồi bán cho người cần công bố.
Làm sao họ đăng được bài?
Có nhiều cách, và hầu hết đều là gian lận. Một số dịch vụ nhắm vào tạp chí săn mồi hay tạp chí bị chiếm đoạt, nơi đăng gì cũng được, rồi nói với khách là tạp chí quốc tế.
Một số lợi dụng những lỗ hổng ở tạp chí thật: số đặc biệt do biên tập viên khách mời phụ trách mà quy trình kiểm soát lỏng, hệ thống đề xuất người phản biện bị lạm dụng bằng những hộp thư giả do chính dịch vụ kiểm soát.
Một số đơn giản là lừa: nhận tiền, đưa một thư chấp nhận giả, rồi biến mất.
Các nhà xuất bản lớn đã phát hiện và rút hàng loạt bài từ những đường dây như vậy, có đợt rút cả nghìn bài cùng lúc. Nghĩa là dù bài của bạn đã đăng, nó vẫn có thể bị rút khi đường dây bị phát hiện.
Hậu quả cho người mua
Hậu quả đầu tiên là mất tiền. Những dịch vụ này không cung cấp bảo đảm pháp lý nào, và khi bị lừa, bạn khó có thể đòi lại, vì chính giao dịch đã là vi phạm.
Hậu quả thứ hai là bài bị rút. Thông báo rút bài công khai, gắn với tên bạn, tồn tại mãi trên cơ sở dữ liệu. Những trang theo dõi bài bị rút lưu lại, và bất kỳ ai tra tên bạn đều thấy.
Hậu quả thứ ba là hồ sơ. Khi bị phát hiện, những gì đã dùng bài đó để đạt được, như học vị, chức danh, khen thưởng, có thể bị xem xét lại. Nhiều quốc gia đã có trường hợp thu hồi.
Hậu quả thứ tư khó đo nhưng nặng nhất: bạn không học được gì. Bạn có tên trên một bài báo nhưng không biết làm nghiên cứu, không trả lời được câu hỏi về chính công trình mang tên mình.
Dấu hiệu nhận biết lời chào mời gian lận
Bất kỳ lời bảo đảm nào về việc được chấp nhận ở tạp chí có phản biện. Không tạp chí thật nào cho phép bên thứ ba bảo đảm kết quả phản biện.
Giá được tính theo vị trí tác giả hay theo danh mục chỉ mục của tạp chí. Dịch vụ hỗ trợ hợp pháp như hiệu đính ngôn ngữ tính giá theo số từ, không theo nơi đăng.
Đề nghị thêm bạn vào một bài bạn không làm gì, hay viết bài từ đầu mà không cần dữ liệu của bạn.
Cần phân biệt với dịch vụ hỗ trợ hợp pháp: hiệu đính tiếng Anh, định dạng bài theo yêu cầu tạp chí, tư vấn thống kê có ghi nhận trong bài, dịch thuật. Những dịch vụ này giúp bạn trình bày tốt hơn công trình của chính mình, không thay bạn làm công trình, và không hứa kết quả.
Khi áp lực công bố đè nặng: những con đường chính đáng
Áp lực là thật. Nhiều nghiên cứu sinh và giảng viên ở Việt Nam đối mặt với yêu cầu công bố trong thời hạn chặt. Nhưng có những con đường chính đáng hơn.
Hợp tác với nhóm nghiên cứu mạnh, đóng góp thật vào một phần công việc và được đứng tên xứng đáng. Biến luận văn thành bài báo với sự giúp đỡ của người hướng dẫn. Viết bài tổng quan có hệ thống, loại bài có thể làm với nguồn lực hạn chế. Gửi tạp chí trong nước uy tín nếu quy chế chấp nhận.
Nếu thời hạn thật sự không thể đáp ứng, hãy nói chuyện với người hướng dẫn và cơ sở đào tạo về khả năng gia hạn, thay vì tìm lối tắt.
Lối tắt trong học thuật giống như đường tắt qua bãi mìn: có người đi qua được, nhưng không ai biết mìn nằm ở đâu, và nổ thì không đi lại được. Con đường dài hơn, nhưng là của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Thuê người hiệu đính tiếng Anh bài báo có phải gian lận?
Không, đó là dịch vụ hỗ trợ hợp pháp, miễn nội dung khoa học là của bạn. Nhiều tạp chí còn khuyến khích tác giả không phải người bản ngữ dùng dịch vụ này. Có thể ghi trong phần lời cảm ơn.
Thuê người phân tích số liệu có được không?
Được, nếu người đó được ghi nhận đúng vai trò, là đồng tác giả nếu đóng góp đủ hoặc trong lời cảm ơn, và bạn hiểu phân tích đó. Thuê người làm thay rồi giấu đi thì không trung thực.
Làm sao biết một bài báo đã bị rút?
Trang của tạp chí thường gắn thông báo rút bài, và các cơ sở dữ liệu đánh dấu bài bị rút. Có những cơ sở dữ liệu chuyên theo dõi bài bị rút mà ai cũng tra được.
Người quen đề nghị thêm tên mình vào bài của họ thì sao?
Chỉ đồng ý nếu bạn có đóng góp thực chất và đủ tiêu chí tác giả. Nếu không, hãy từ chối lịch sự, vì đứng tên trong bài mình không làm là vi phạm, và bạn cũng chịu trách nhiệm nếu bài có vấn đề.
Báo cáo dịch vụ gian lận học thuật ở đâu?
Có thể báo cho cơ sở đào tạo, nhà xuất bản của tạp chí bị lợi dụng, hoặc các tổ chức theo dõi liêm chính xuất bản. Giữ lại bằng chứng như tin nhắn, thư chào mời.
