Tạp chí bị chiếm đoạt là gì? Là khi kẻ xấu dựng một trang web giả mạo một tạp chí có thật, dùng đúng tên, đúng mã số, có khi chép cả danh sách ban biên tập, để nhận bài và thu phí đăng. Tác giả tưởng mình gửi cho một tạp chí uy tín trong danh mục chỉ mục, nhưng tiền và bài báo rơi vào tay kẻ lừa đảo, và bài đăng trên trang giả không được tính ở đâu cả. Cách phòng hiệu quả nhất là luôn vào tạp chí qua đường dẫn từ trang của nhà xuất bản hoặc của cơ sở dữ liệu chỉ mục, không qua thư mời hay kết quả tìm kiếm.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Tập trước mình nói về tạp chí săn mồi, nơi ít nhất vẫn là một tạp chí có thật dù kém. Tập này nói về một thứ còn tệ hơn: tạp chí không có thật, đội lốt một tạp chí thật.
Kẻ giả mạo hoạt động như thế nào?
Thường họ nhắm vào những tạp chí có thật, có trong danh mục chỉ mục, nhưng có trang web đơn giản hoặc không có trang web riêng, như tạp chí in của một hội nghề nghiệp nhỏ hay một trường đại học ở nước nào đó.
Họ đăng ký một tên miền trông hợp lý, dựng trang web chuyên nghiệp mang tên tạp chí đó, ghi mã số tạp chí thật, và tuyên bố mình được chỉ mục. Về kỹ thuật, những điều đó đều đúng với tạp chí thật, chỉ có trang web là giả.
Có trường hợp tinh vi hơn: tên miền cũ của tạp chí thật hết hạn, kẻ xấu mua lại và dựng trang giả trên chính tên miền đó.
Rồi họ gửi thư mời hàng loạt, hoặc đợi tác giả tự tìm thấy qua công cụ tìm kiếm. Nhận bài, đăng nhanh sau khi nhận phí, và bài của bạn xuất hiện trên một trang mà không cơ sở dữ liệu nào công nhận.
Vì sao đây là cái bẫy khó thấy?
Vì mọi phép kiểm tra thông thường đều cho kết quả tốt. Bạn tra tên tạp chí trên cơ sở dữ liệu chỉ mục, thấy có. Bạn kiểm tra mã số, thấy đúng. Bạn xem ban biên tập, thấy toàn tên thật.
Chỗ khác duy nhất là địa chỉ trang web. Và rất ít người kiểm tra xem trang web mình đang xem có đúng là trang mà cơ sở dữ liệu chỉ mục liên kết tới hay không.
Thêm vào đó, trang giả thường xuất hiện cao trong kết quả tìm kiếm, vì kẻ xấu đầu tư để làm vậy, còn trang thật của một tạp chí nhỏ có khi rất khó tìm.
Đã có nhiều nhà nghiên cứu, cả ở Việt Nam, phát hiện ra vấn đề chỉ khi hồ sơ xét duyệt bị trả lại vì bài báo không tìm thấy trong cơ sở dữ liệu chỉ mục.
Dấu hiệu nhận biết trang web giả
Dấu hiệu đầu tiên là tên miền. So sánh với tên miền được ghi trên trang của cơ sở dữ liệu chỉ mục hoặc trang của nhà xuất bản. Khác dù chỉ một chữ, một dấu gạch, một phần mở rộng, là đáng ngờ.
Dấu hiệu thứ hai là quy trình quá nhanh và phí được yêu cầu chuyển tới tài khoản cá nhân hoặc qua những kênh thanh toán lạ.
Dấu hiệu thứ ba là phạm vi và nội dung. Tạp chí gốc có thể chuyên về một lĩnh vực hẹp, còn trang giả nhận bài của mọi lĩnh vực. Nếu tạp chí gốc về ngôn ngữ học mà trang này đăng cả bài kỹ thuật cơ khí, hãy nghi ngờ.
Dấu hiệu thứ tư là sự lệch giữa lưu trữ trên trang và trong cơ sở dữ liệu. Các bài trên trang giả không xuất hiện trong danh sách bài của tạp chí trên cơ sở dữ liệu chỉ mục.
Cách đi đúng đường vào trang thật
Luôn bắt đầu từ nguồn đáng tin: tra tạp chí trên trang chính thức của cơ sở dữ liệu chỉ mục, xem đường dẫn tới trang chủ của tạp chí mà họ ghi, và vào từ đó. Hoặc bắt đầu từ trang của nhà xuất bản.
Không bao giờ nộp bài qua đường dẫn trong thư mời, dù thư trông chuyên nghiệp đến đâu.
Kiểm tra chéo: tìm vài bài báo gần đây của tạp chí trong cơ sở dữ liệu chỉ mục, mở chúng, xem chúng dẫn về trang web nào. Trang đó mới là trang thật.
Một số tổ chức theo dõi liêm chính xuất bản có lập danh sách các tạp chí đã bị phát hiện có trang giả mạo. Tra thêm ở đó nếu bạn có nghi ngờ. Nhưng danh sách không bao giờ đầy đủ, nên thói quen đi đúng đường vẫn là cách bảo vệ chính.
Lỡ gửi bài hay trả phí cho trang giả thì làm gì?
Nếu mới gửi bài mà chưa trả phí, hãy ngừng liên lạc và gửi thư rút bài, giữ lại bằng chứng. Sau đó nộp bài qua đúng trang thật, và nói rõ với tạp chí thật nếu cần.
Nếu đã trả phí, hãy thu thập mọi bằng chứng: thư từ, hoá đơn, biên lai chuyển tiền. Liên hệ ngân hàng hay đơn vị thanh toán càng sớm càng tốt. Báo cho nhà xuất bản hoặc tạp chí thật biết để họ cảnh báo người khác.
Nếu bài đã được đăng trên trang giả, hãy thông báo cho tạp chí thật và hỏi về khả năng nộp bài theo quy trình chính thức. Báo cho người hướng dẫn và cơ quan của bạn để tránh hiểu nhầm khi xét hồ sơ.
Và hãy chia sẻ trải nghiệm với đồng nghiệp. Những người bị lừa thường ngại nói ra, và chính sự im lặng đó giúp kẻ giả mạo tiếp tục. Một lời cảnh báo của bạn có thể cứu công sức của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Tạp chí bị chiếm đoạt khác tạp chí săn mồi thế nào?
Tạp chí săn mồi là tạp chí có thật nhưng không làm phản biện thật. Tạp chí bị chiếm đoạt là trang web giả mạo một tạp chí thật, người gửi bài không hề giao dịch với tạp chí thật.
Bài đăng trên trang giả có được tính công bố không?
Thường không, vì bài không được tạp chí thật công nhận và không xuất hiện trong cơ sở dữ liệu chỉ mục. Hồ sơ dùng bài đó có thể bị trả lại hoặc bị nghi ngờ.
Làm sao biết đường dẫn trong cơ sở dữ liệu chỉ mục là đúng?
Vào trực tiếp trang chính thức của cơ sở dữ liệu bằng cách gõ địa chỉ, không qua đường dẫn trong thư. Đối chiếu thêm với trang của nhà xuất bản và với các bài gần đây của tạp chí.
Tạp chí thật có chịu trách nhiệm khi bị giả mạo không?
Tạp chí thật cũng là nạn nhân. Họ thường cảnh báo trên trang chính thức khi phát hiện bị giả mạo. Báo cho họ giúp họ cảnh báo người khác.
Có nên tin vào thư mời gửi bài tới hộp thư cá nhân?
Nên cảnh giác với mọi thư mời không yêu cầu. Nếu thấy tạp chí hấp dẫn, hãy tự tìm và vào trang thật qua nguồn đáng tin, không bấm vào đường dẫn trong thư.
