Bất đồng với người hướng dẫn về hướng nghiên cứu thì xử lý thế nào? Trước hết, biết rằng bất đồng là chuyện bình thường, thậm chí có ích, trong nghiên cứu. Hãy tách bất đồng chuyên môn khỏi cảm xúc, trình bày lập luận bằng bằng chứng chứ không bằng cảm giác, đề xuất cách thử cả hai hướng khi có thể, và chấp nhận rằng có những quyết định mà kinh nghiệm của người hướng dẫn nên được tôn trọng.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Trong văn hoá Việt, cãi thầy nghe như điều không nên. Nhưng trong học thuật, một nghiên cứu sinh không bao giờ có ý kiến khác thầy cũng là một dấu hiệu đáng lo. Tập này nói về cách bất đồng mà vẫn giữ được sự tôn trọng và quan hệ làm việc.
Bất đồng trong nghiên cứu là chuyện bình thường
Nghiên cứu là quá trình tìm điều chưa biết. Hai người thông minh nhìn cùng một dữ liệu có thể hiểu khác nhau. Người hướng dẫn có kinh nghiệm hơn, nhưng bạn là người sống sát với đề tài mỗi ngày, đọc những tài liệu mới nhất, thấy dữ liệu gần nhất.
Càng về cuối hành trình, bạn càng có thể hiểu đề tài của mình sâu hơn cả người hướng dẫn ở một số khía cạnh. Đó là dấu hiệu bạn đang trở thành một nhà nghiên cứu độc lập, điều mà chính người hướng dẫn mong muốn.
Nhiều người hướng dẫn giỏi còn cố ý thách thức học trò để xem họ có bảo vệ được ý kiến không.
Vì vậy, đừng coi mọi bất đồng là xung đột. Phần lớn chỉ là một cuộc trao đổi học thuật bình thường, nếu cả hai bên xử lý đúng cách.
Tách chuyên môn khỏi cảm xúc
Khi người hướng dẫn bác một ý tưởng bạn tâm đắc, cảm giác đầu tiên thường là bị tổn thương. Rất dễ nghe câu ý tưởng này chưa ổn thành em chưa đủ giỏi.
Hãy cho mình thời gian. Đừng phản bác ngay trong buổi họp. Ghi lại lý do họ đưa ra, về nhà suy nghĩ một hai ngày.
Rồi hỏi mình một cách trung thực: họ có đúng ở điểm nào không. Thường là có, ít nhất một phần. Có khi bạn đang bảo vệ ý tưởng vì đã đầu tư nhiều công sức vào nó, chứ không phải vì nó đúng.
Nếu sau khi suy nghĩ kỹ, bạn vẫn tin hướng của mình tốt hơn, lúc đó mới chuẩn bị lập luận. Bất đồng sau khi đã nguội đầu luôn thuyết phục hơn bất đồng lúc nóng.
Lập luận bằng bằng chứng, không bằng cảm giác
Câu em thấy hướng này hay hơn ít có sức nặng. Câu các nghiên cứu gần đây ở bối cảnh tương tự cho thấy phương pháp này phù hợp hơn, em đã tóm tắt ba nghiên cứu ở đây, thì khác hẳn.
Chuẩn bị một trang ngắn: vấn đề là gì, hai phương án là gì, ưu và nhược của mỗi phương án, bằng chứng từ tài liệu hay từ dữ liệu thử, và đề xuất của bạn. Gửi trước buổi họp.
Thể hiện rằng bạn đã hiểu và cân nhắc quan điểm của người hướng dẫn: em hiểu thầy lo ngại về độ tin cậy của cách đo này, em đã kiểm tra thêm và thấy như sau. Người được lắng nghe sẽ dễ lắng nghe lại.
Và sẵn sàng thay đổi ý kiến nếu họ đưa ra bằng chứng tốt hơn. Bất đồng học thuật là cùng tìm cái đúng, không phải để thắng.
Thử cả hai hướng khi có thể
Nhiều bất đồng có thể giải quyết bằng thực nghiệm thay vì tranh luận. Nếu hai người không đồng ý về cách phân tích, hãy thử cả hai trên dữ liệu và xem kết quả. Nếu không đồng ý về cách viết một chương, viết thử một đoạn theo mỗi cách.
Đề xuất kiểu này thường được người hướng dẫn đón nhận, vì nó tôn trọng ý kiến của họ và cho thấy bạn hướng tới giải pháp.
Đôi khi kết quả cho thấy cả hai hướng dẫn tới cùng kết luận, và bất đồng tự biến mất. Đôi khi một hướng rõ ràng tốt hơn, và cả hai bên đều thấy. Đôi khi cả hai hướng có giá trị, và bạn đưa cả hai vào luận án như một phân tích độ vững.
Tất nhiên, không phải bất đồng nào cũng thử được, vì thời gian và nguồn lực có hạn. Khi đó cần một quyết định.
Khi nào nên nhường, khi nào nên giữ?
Có những lĩnh vực nên tôn trọng kinh nghiệm của người hướng dẫn: cách làm việc với hội đồng, những gì tạp chí trong ngành chấp nhận, thời gian thực tế cho một phần việc, những cạm bẫy mà họ đã thấy nhiều học trò trước rơi vào.
Có những lĩnh vực bạn có quyền giữ ý kiến hơn: những gì liên quan tới đạo đức nghiên cứu và trung thực học thuật. Nếu một yêu cầu khiến bạn phải làm đẹp dữ liệu, bỏ bớt kết quả bất lợi, hay đứng tên cho người không đóng góp, bạn không nên nhường. Hãy tìm tới những người khác trong khoa hoặc bộ phận phụ trách liêm chính học thuật nếu cần.
Với phần lớn các bất đồng khác, như chọn hướng phân tích, cách trình bày, phạm vi đề tài, hãy tìm một điểm cân bằng. Luận án cuối cùng mang tên bạn, và bạn phải bảo vệ nó trước hội đồng. Hãy chắc chắn bạn tin vào những gì mình viết.
Một mối quan hệ hướng dẫn tốt không phải là không có bất đồng, mà là bất đồng được nói ra và giải quyết trong tôn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tranh luận với người hướng dẫn trước mặt người khác?
Nên tránh những bất đồng lớn trong họp nhóm hay trước hội đồng. Hãy trao đổi riêng trước, và thống nhất cách trình bày khi có mặt người khác.
Người hướng dẫn muốn mình làm đề tài khác với ý muốn thì sao?
Tìm hiểu lý do của họ, có thể là kinh phí, dữ liệu hay tính khả thi. Tìm điểm giao giữa ý muốn của bạn và của họ, hoặc cân nhắc có nên đổi người hướng dẫn nếu khác biệt quá lớn.
Bất đồng kéo dài làm quan hệ căng thẳng thì làm gì?
Nói chuyện thẳng thắn về cách làm việc với nhau, có thể nhờ một người thứ ba mà cả hai tin tưởng, như người hướng dẫn phụ hay trưởng bộ môn, giúp trao đổi.
Người hướng dẫn yêu cầu làm điều sai về đạo đức thì sao?
Không nên làm theo. Ghi lại sự việc và tìm tới người có trách nhiệm trong khoa hoặc bộ phận phụ trách liêm chính học thuật của trường để được tư vấn.
Làm sao nói không với thầy mà vẫn giữ lễ?
Mở đầu bằng việc ghi nhận ý kiến của thầy, trình bày lập luận của mình bằng bằng chứng, và đề xuất một phương án cụ thể. Giọng điệu bình tĩnh và tôn trọng giữ được lễ mà vẫn nói được điều cần nói.
