Có nên học tiến sĩ không? Nên, khi ba điều cùng đúng: bạn có một câu hỏi mà mình sẵn lòng sống cùng nó nhiều năm, công việc bạn muốn làm thật sự cần tấm bằng này, và bạn đã thử làm nghiên cứu một thời gian mà vẫn thấy thích. Thiếu một trong ba, nhất là khi động cơ chính là chữ tiến sĩ trước tên mình, thì hành trình rất dễ thành gánh nặng.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Tập này không nhằm khuyên bạn đi hay đừng đi. Mình muốn đặt lên bàn những câu hỏi mà người đã làm xong tiến sĩ thường ước giá mình tự hỏi sớm hơn, và cả những cái giá hiếm khi được kể trong buổi tư vấn tuyển sinh.
Làm tiến sĩ thật ra là làm công việc gì?
Nhiều người hình dung tiến sĩ là học tiếp, học cao hơn thạc sĩ một bậc. Thật ra làm tiến sĩ giống một công việc hơn là đi học. Bạn nhận một câu hỏi chưa ai trả lời trọn, tự tìm cách trả lời nó, và phải thuyết phục những người giỏi nhất trong ngành rằng câu trả lời của bạn đứng vững.
Phần lớn thời gian không có ai giao bài, không có lịch thi. Có những tuần bạn đọc hai chục bài báo và không viết được dòng nào. Có những tháng thí nghiệm hỏng liên tục, hoặc dữ liệu xin mãi không được.
Người hợp với nghề này thường không phải người giỏi nhất lớp, mà là người chịu được cảm giác chưa biết trong thời gian dài, và vẫn thấy vui khi gỡ được một nút nhỏ.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải là mình có đủ giỏi không, mà là mình có thích kiểu làm việc này không.
Những động cơ dễ làm hỏng hành trình tiến sĩ
Động cơ thứ nhất là danh xưng. Chữ tiến sĩ nghe sang, gia đình tự hào, họ hàng nể. Nhưng niềm vui đó kéo dài vài tuần sau lễ bảo vệ, còn những năm làm luận án thì dài hơn nhiều. Người đi vì danh xưng thường kiệt sức ở năm thứ hai, khi chẳng ai gọi mình là tiến sĩ cả.
Động cơ thứ hai là chạy trốn. Công việc hiện tại chán, thị trường việc làm khó, thế là học tiếp. Làm tiến sĩ để né một câu hỏi khác trong đời thì câu hỏi đó sẽ chờ bạn ở cuối đường, lúc bạn đã lớn thêm vài tuổi.
Động cơ thứ ba là bị đẩy. Cơ quan yêu cầu, cấp trên gợi ý, bố mẹ mong. Những người này vẫn có thể làm xong, nhưng họ cần tìm cho mình một lý do riêng ngay từ đầu, nếu không sẽ rất khó đi qua những đoạn tối.
Có động cơ lẫn lộn là bình thường. Chỉ đừng để động cơ bề ngoài là thứ duy nhất giữ bạn lại.
Cái giá thật của mấy năm làm tiến sĩ
Cái giá dễ thấy là thời gian và thu nhập. Trong những năm đó, bạn bè cùng lứa đi làm có thể đã lên vị trí quản lý, mua nhà, ổn định. Bạn thì có thể vẫn sống bằng học bổng hoặc lương giảng viên trẻ, và phải chấp nhận khoảng cách đó mà không ganh.
Cái giá khó thấy hơn là sức khoẻ tinh thần. Làm việc một mình với một câu hỏi, thiếu phản hồi, bị từ chối bài báo, dễ sinh ra cảm giác mình không đủ giỏi. Nhiều người trong nghề nói tới cảm giác này. Nó có tên gọi, có cách đối phó, nhưng bạn nên biết trước là nó sẽ đến.
Cái giá thứ ba là quan hệ. Người thân không hiểu vì sao bạn bận mà chẳng có sản phẩm gì cầm tay được. Vợ chồng có thể căng thẳng vì chuyện tiền và thời gian.
Nói những điều này không phải để doạ. Người biết trước cái giá thì chuẩn bị được, còn người bất ngờ gặp nó thì hay bỏ cuộc.
Thử trước khi quyết định: làm sao biết mình hợp?
Cách chắc nhất là làm nghiên cứu thật trong vài tháng trước khi nộp hồ sơ. Xin làm trợ lý nghiên cứu cho một thầy cô, tham gia một đề tài của khoa, hoặc tự viết một bài báo nhỏ từ luận văn thạc sĩ của mình.
Trong thời gian đó, để ý cảm giác của bạn ở những lúc khó nhất: khi đọc mãi không hiểu, khi dữ liệu không ra như mong đợi, khi bản thảo bị sửa đỏ cả trang. Nếu những lúc đó bạn thấy bực nhưng vẫn tò mò muốn gỡ tiếp, đó là tín hiệu tốt.
Cách thứ hai là nói chuyện với nghiên cứu sinh đang làm, không phải chỉ người đã bảo vệ xong. Người đã xong có xu hướng kể bằng giọng hoài niệm. Người đang giữa chừng kể thật hơn về một tuần làm việc bình thường.
Cách thứ ba là nhìn vào công việc bạn muốn làm sau khi có bằng. Nếu đó là giảng dạy và nghiên cứu ở đại học, tiến sĩ gần như là bắt buộc. Nếu là quản lý doanh nghiệp, bằng tiến sĩ có thể giúp, nhưng không phải con đường duy nhất.
Nếu quyết định đi, hãy mang theo những gì?
Mang theo một câu hỏi bạn thật sự tò mò, dù còn thô. Câu hỏi sẽ thay đổi, nhưng sự tò mò là nhiên liệu cho cả hành trình.
Mang theo một người hướng dẫn mà bạn đã nói chuyện kỹ, đã hiểu cách họ làm việc. Người hướng dẫn quan trọng hơn tên trường rất nhiều.
Mang theo một kế hoạch tài chính cho ít nhất vài năm, và một nhóm bạn đồng hành, dù chỉ là hai ba nghiên cứu sinh cùng khoá hẹn nhau cà phê mỗi tuần.
Và mang theo một định nghĩa riêng về thành công, không phải của người khác. Có người coi làm xong luận án là thành công. Có người coi việc tìm ra mình không hợp với học thuật rồi dừng đúng lúc cũng là một kết quả đáng giá. Câu hỏi đáng để bạn ngồi lâu với nó là: nếu không ai gọi bạn là tiến sĩ, bạn có vẫn muốn làm những năm này không?
Câu hỏi thường gặp
Học tiến sĩ mất bao lâu?
Thời gian chuẩn tuỳ quy chế từng nước, từng trường và việc bạn đã có thạc sĩ hay chưa. Thực tế nhiều người mất lâu hơn thời gian chuẩn vì dữ liệu, bài báo hoặc công việc song song. Hãy hỏi thẳng nghiên cứu sinh khoá trước ở nơi bạn định học xem họ mất bao lâu.
Không có thạc sĩ có học thẳng tiến sĩ được không?
Một số chương trình ở trong nước và nước ngoài nhận người có bằng đại học loại giỏi, thường với thời gian đào tạo dài hơn. Điều kiện cụ thể thay đổi theo quy chế, nên cần đọc thông báo tuyển sinh hiện hành.
Bao nhiêu tuổi thì quá muộn để làm tiến sĩ?
Không có tuổi quá muộn về mặt quy định chung. Người lớn tuổi thường có lợi thế về kinh nghiệm và kỷ luật, nhưng phải tính kỹ chuyện gia đình, sức khoẻ và thời gian còn lại để dùng tấm bằng.
Tiến sĩ có dễ tìm việc hơn không?
Trong học thuật và nghiên cứu, bằng tiến sĩ gần như là cửa vào. Ở doanh nghiệp, nó có giá trị khi công việc cần nghiên cứu sâu, còn ở nhiều vị trí khác, kỹ năng và kinh nghiệm được coi trọng hơn.
Bỏ ngang tiến sĩ có phải là thất bại?
Không nhất thiết. Dừng lại khi nhận ra con đường không hợp, sau khi đã cân nhắc kỹ, có thể là một quyết định trưởng thành. Kỹ năng bạn học được trong những năm đó vẫn đi theo bạn.
