Học sau đại học trong nước hay nước ngoài? Trong nước hợp khi bạn cần giữ công việc, gia đình, hoặc đề tài gắn chặt với dữ liệu và bối cảnh Việt Nam. Nước ngoài hợp khi bạn muốn vào một nhóm nghiên cứu quốc tế, có học bổng, và đủ sức sống xa nhà vài năm. Câu hỏi quyết định không phải nơi nào sang hơn, mà là sau khi học xong bạn sẽ làm gì, ở đâu.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Mình biết có những người chọn du học vì cảm thấy bằng nước ngoài oai hơn, và có người ở lại vì ngại. Tập này mình muốn đặt hai con đường cạnh nhau một cách công bằng, không tô hồng bên nào.
Bắt đầu từ câu hỏi: học xong bạn sẽ làm gì, ở đâu?
Nếu bạn định sau này dạy ở một trường đại học trong nước, hãy tìm hiểu trường đó nhìn bằng cấp nước ngoài và trong nước thế nào, và họ cần gì ở ứng viên: bài báo quốc tế, kinh nghiệm giảng dạy, hay quan hệ với khoa.
Nếu bạn định ở lại nước ngoài làm việc, thì bằng của chính nước đó và mạng lưới bạn tạo ra trong những năm học là tài sản lớn. Học trong nước rồi mới ra ngoài xin việc sẽ khó hơn nhiều.
Nếu bạn định làm ở doanh nghiệp Việt Nam, tấm bằng ít quan trọng bằng những gì bạn làm được và những người bạn quen. Một chương trình trong nước có bạn học toàn người trong ngành đôi khi đáng giá hơn.
Khi đã có hình dung về nơi mình sẽ đứng sau tốt nghiệp, câu hỏi trong nước hay nước ngoài tự nhiên có câu trả lời rõ hơn.
Du học sau đại học được gì mà học trong nước khó có?
Điều đầu tiên là môi trường nghiên cứu. Ở nhiều trường nước ngoài, nghiên cứu sinh được xem như đồng nghiệp trẻ, có phòng làm việc, có hội thảo nội bộ hằng tuần, có ngân sách đi hội nghị. Bạn học được nhiều từ những buổi trao đổi ngoài giờ như trong lớp.
Điều thứ hai là tiếng Anh học thuật, hay ngôn ngữ của nước bạn học. Sống và viết bằng ngôn ngữ đó mỗi ngày trong vài năm thay đổi hẳn khả năng công bố quốc tế sau này.
Điều thứ ba là mạng lưới. Người hướng dẫn, bạn cùng nhóm, người bạn gặp ở hội nghị sẽ là đồng tác giả, người viết thư giới thiệu, người mời bạn cộng tác suốt nhiều năm sau.
Nhưng cần nói thật: không phải chương trình nước ngoài nào cũng tốt. Có những chương trình chủ yếu thu học phí người nước ngoài, lớp học đông, người hướng dẫn ít thời gian. Chữ nước ngoài không bảo đảm chất lượng.
Học trong nước có những lợi thế ít được kể
Lợi thế đầu tiên là bạn giữ được mọi thứ đang có: công việc, gia đình, con cái, quan hệ. Với người đã ngoài ba mươi, đó không phải chuyện nhỏ.
Lợi thế thứ hai là đề tài gần dữ liệu. Nếu bạn nghiên cứu về nông nghiệp đồng bằng sông Cửu Long, về giáo dục vùng cao, về doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam, thì ở trong nước bạn đi thực địa dễ hơn, xin dữ liệu dễ hơn, hiểu bối cảnh sâu hơn.
Lợi thế thứ ba là mạng lưới trong nước. Nếu sự nghiệp của bạn ở Việt Nam, những người bạn học, những thầy cô trong hội đồng sẽ là đồng nghiệp của bạn sau này.
Cũng có những chương trình trong nước liên kết, cho nghiên cứu sinh đi thực tập ngắn hạn ở nước ngoài, hoặc có người đồng hướng dẫn quốc tế. Đó là cách lấy một phần lợi ích của cả hai bên.
Những thứ hay bị đánh giá thấp khi quyết định du học
Thứ đầu tiên là cô đơn. Năm đầu ở nước ngoài, nhiều người vừa phải làm quen việc học, vừa làm quen thời tiết, đồ ăn, cách nói chuyện. Nghiên cứu vốn đã là việc một mình, cộng thêm xa nhà thì cảm giác ấy nặng gấp đôi.
Thứ hai là gia đình ở nhà. Cha mẹ già đi, có chuyện gì cũng không về kịp. Có người phải gián đoạn học giữa chừng vì việc nhà.
Thứ ba là chuyện quay về. Người ở nước ngoài lâu đôi khi thấy khó hoà nhập lại với môi trường làm việc trong nước, cả về cách làm lẫn quan hệ. Cũng có người muốn về mà vị trí phù hợp không có.
Không cái nào trong số này là lý do để không đi. Nhưng bạn nên nói chuyện với gia đình về chúng trước khi đặt vé, chứ không phải sau.
Cách ra quyết định mà không hối tiếc
Hãy viết ra hai kịch bản cụ thể cho năm năm tới, một kịch bản học trong nước, một kịch bản học nước ngoài. Viết đến mức chi tiết: bạn sống ở đâu, làm gì mỗi ngày, ai ở bên cạnh, học xong làm công việc gì.
Rồi đưa hai kịch bản đó cho hai ba người bạn tin, một người trong học thuật, một người ngoài học thuật, xem họ thấy chỗ nào không thực tế.
Tiếp theo, tìm người hướng dẫn trước khi chọn nước. Một người hướng dẫn giỏi và tận tâm ở trong nước tốt hơn một cái tên lớn ở nước ngoài mà bạn gặp mỗi học kỳ một lần.
Cuối cùng, nhớ rằng hai con đường không loại trừ nhau. Nhiều người học thạc sĩ trong nước rồi du học tiến sĩ, hoặc làm tiến sĩ trong nước rồi đi làm sau tiến sĩ ở nước ngoài. Bạn không phải chọn một lần cho cả đời, chỉ chọn bước tiếp theo cho đúng.
Câu hỏi thường gặp
Bằng tiến sĩ trong nước có được công nhận ở nước ngoài không?
Việc công nhận tuỳ từng nước và từng nơi tuyển dụng. Ở học thuật quốc tế, người ta thường xem bài báo bạn đã công bố và năng lực nghiên cứu nhiều hơn là nơi cấp bằng. Có công bố quốc tế tốt sẽ giúp bạn rất nhiều.
Bằng nước ngoài về Việt Nam có cần công nhận văn bằng không?
Tuỳ mục đích sử dụng, có những trường hợp cần làm thủ tục công nhận văn bằng theo quy định hiện hành. Hãy hỏi cơ quan hoặc trường nơi bạn định làm việc để biết họ yêu cầu gì.
Không có học bổng thì có nên tự túc du học sau đại học?
Với tiến sĩ, phần lớn người ta khuyên nên có học bổng hoặc tài trợ, vì tự túc nhiều năm là gánh nặng rất lớn. Với thạc sĩ, tự túc phổ biến hơn, nhưng cần tính kỹ khả năng hoàn vốn so với mục tiêu nghề nghiệp.
Tiếng Anh chưa tốt có nên du học sau đại học không?
Nên dành thời gian nâng tiếng Anh trước khi đi, vì bạn sẽ phải đọc, viết và thảo luận học thuật từ tuần đầu. Nhiều người thấy năm đầu khó gấp đôi chỉ vì ngôn ngữ.
Làm sao biết một chương trình nước ngoài có chất lượng?
Xem người hướng dẫn và nhóm nghiên cứu có công bố đều không, nghiên cứu sinh khoá trước ra trường làm gì, và hỏi trực tiếp một hai người đang học ở đó. Cẩn thận với chương trình quảng cáo rầm rộ mà khó tìm được học viên cũ.
