Có nên học thạc sĩ ngay sau đại học? Nên, nếu bạn đã biết mình muốn làm nghiên cứu hoặc đi dạy đại học, và đã có một thầy cô sẵn lòng dẫn. Còn nếu bạn học tiếp vì chưa biết ra trường làm gì, vì bạn bè cùng lớp ai cũng đăng ký, hay vì sợ đi phỏng vấn xin việc, thì đi làm một hai năm trước thường cho bạn một tấm bằng đáng giá hơn và một đề tài có thật hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Mỗi mùa tốt nghiệp, câu hỏi này lại quay về, và nó hay được hỏi sai cách: người ta hỏi học ngay có lợi hơn không, trong khi câu cần hỏi là mình học để làm gì. Tập này mình cùng bạn tách hai chuyện đó ra, rồi nhìn những cái giá mà ít ai kể khi khuyên bạn đi học tiếp.
Học thạc sĩ ngay sau đại học hợp với ai?
Có ba kiểu người mà mình thấy học ngay là hợp lý. Kiểu đầu là người muốn theo đường nghiên cứu, định sau này làm tiến sĩ. Với họ, mạch học không nên đứt, vì kiến thức nền còn nóng, thói quen đọc tài liệu còn đó, và thầy hướng dẫn thời đại học vẫn nhớ mặt nhớ tên.
Kiểu thứ hai là người muốn đi dạy ở trường đại học hoặc cao đẳng. Nhiều nơi tuyển giảng viên đòi bằng thạc sĩ trở lên, và có khoa giữ lại sinh viên giỏi với điều kiện học tiếp ngay.
Kiểu thứ ba là người học ngành mà thị trường việc làm đòi bằng cao hơn ngay từ đầu, hoặc người có học bổng toàn phần đang chờ. Một suất học bổng không phải năm nào cũng có, bỏ qua để đi làm đôi khi là tiếc.
Điểm chung của ba kiểu này là họ đã trả lời được câu học để làm gì trước khi đăng ký. Họ không dùng cao học như một phòng chờ.
Vì sao đi làm trước thường cho tấm bằng đáng giá hơn?
Lý do lớn nhất nằm ở đề tài luận văn. Người vừa ra trường thường chọn đề tài từ sách, từ danh sách thầy gợi ý, hoặc từ luận văn khoá trước. Người đã đi làm hai năm mang vào lớp một câu hỏi có thật: vì sao công ty mình tuyển mãi không giữ được người, vì sao lô hàng này hỏng nhiều hơn lô kia. Đề tài có thật thì dữ liệu dễ xin, động lực bền, và kết quả có người đọc.
Lý do thứ hai là cách ngồi trong lớp. Mình từng dạy những lớp cao học trộn cả hai nhóm. Nhóm đi làm rồi hỏi nhiều hơn, cãi nhiều hơn, và biết bỏ qua cái không dùng tới. Nhóm vừa tốt nghiệp chép bài chăm hơn nhưng hay coi cao học là đại học năm năm.
Lý do thứ ba ít ai nói: đi làm giúp bạn biết mình không thích gì. Có người học ngay thạc sĩ quản trị, ra trường mới phát hiện mình ghét họp và ghét quản lý người.
Cuối cùng là chuyện tiền. Có thu nhập riêng, bạn tự chọn học ở đâu, học lúc nào, không phải xin gia đình thêm vài năm nữa. Tự trả tiền học cũng làm người ta nghiêm túc hơn.
Học ngay để né câu hỏi ra trường làm gì có sao không?
Có, và cái giá thường đến chậm. Học hai năm với một động cơ mờ nhạt thì luận văn thường làm cho xong. Ra trường, bạn có bằng thạc sĩ nhưng hồ sơ không có kinh nghiệm làm việc, và nhiều nhà tuyển dụng khu vực doanh nghiệp đọc hồ sơ đó như một người mới tốt nghiệp lớn tuổi hơn.
Cũng có chuyện bị xem là quá chuẩn. Một số vị trí khởi điểm ngại tuyển người có bằng cao vì sợ đòi lương cao hoặc sớm bỏ đi.
Mình không nói học ngay là sai. Mình nói học ngay mà không biết vì sao thì dễ phí hai năm tuổi trẻ đẹp nhất. Nếu bạn đang ở trạng thái đó, thử làm một bài tập nhỏ: viết ra ba công việc cụ thể bạn muốn làm sau khi có bằng, rồi đi hỏi người đang làm những việc đó xem họ có cần bằng thạc sĩ không.
Câu trả lời của người trong nghề thường thực tế hơn mọi lời khuyên chung chung, kể cả lời khuyên của tập podcast này.
Đi làm trước thì bao lâu là vừa và làm sao không bị cuốn đi?
Hai đến ba năm là khoảng mình thấy nhiều người quay lại học thành công. Ngắn hơn thì chưa kịp có câu hỏi thật. Dài hơn thì bắt đầu có gia đình, có con nhỏ, có chức vụ, và quay về giảng đường khó hơn nhiều.
Cái bẫy của đi làm trước là ý định học tiếp tan dần. Năm đầu bận làm quen việc, năm thứ hai được giao thêm, năm thứ ba lấy vợ lấy chồng. Để giữ ý định, bạn nên làm vài việc nhỏ ngay từ lúc đi làm: giữ liên lạc với một hai thầy cô cũ, thỉnh thoảng gửi họ một câu hỏi từ công việc, và ghi lại những vấn đề bạn thấy đáng nghiên cứu.
Nếu công việc cho phép, hãy chọn nơi làm có dính tới dữ liệu hoặc nghiên cứu, dù chỉ một phần. Một chị làm ở phòng chăm sóc khách hàng của một hãng bảo hiểm từng kể chị ghi chép mọi lý do khách huỷ hợp đồng trong hai năm. Khi đi học, đó thành nguồn đề tài và nguồn dữ liệu cho cả luận văn.
Và đừng quên giữ vốn ngoại ngữ. Nhiều người hoãn học tiếp không vì bận, mà vì chứng chỉ ngoại ngữ đã hết hạn và ngại thi lại.
Tự hỏi mình mấy câu này trước khi nộp hồ sơ
Câu thứ nhất: nếu không có bằng thạc sĩ, công việc mình muốn làm năm năm tới có đóng cửa với mình không. Nếu câu trả lời là không, bằng thạc sĩ là thứ tốt nhưng chưa gấp.
Câu thứ hai: mình đã có ít nhất một chủ đề mà mình tò mò đủ để đọc về nó vài tháng liền mà không chán chưa. Luận văn là một cuộc chạy đường dài với một câu hỏi, không có chủ đề mình thích thì rất khổ.
Câu thứ ba: ai sẽ hướng dẫn mình. Nếu đã có một người, dù chỉ là một thầy cô sẵn lòng nói chuyện, bạn đi trước người khác một bước lớn.
Trả lời xong ba câu, bạn sẽ thấy câu hỏi học ngay hay đi làm trước tự nhiên nhẹ đi, vì thứ bạn thật sự đang chọn là mình muốn trở thành người như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Học thạc sĩ ngay có giúp xin việc dễ hơn không?
Tuỳ ngành và tuỳ vị trí. Với giảng dạy, nghiên cứu và vài ngành chuyên sâu, bằng thạc sĩ mở cửa rõ rệt. Với nhiều vị trí khởi điểm ở doanh nghiệp, kinh nghiệm làm việc thường được coi trọng hơn bằng cấp.
Đi làm bao lâu rồi quay lại học thạc sĩ là hợp lý?
Nhiều người quay lại sau hai đến ba năm, lúc đã có câu hỏi thật từ công việc mà chưa vướng quá nhiều trách nhiệm gia đình. Không có mốc cứng, quan trọng là bạn còn giữ được thói quen đọc và vốn ngoại ngữ.
Không có kinh nghiệm làm việc có vào được cao học không?
Đa số chương trình thạc sĩ trong nước nhận người vừa tốt nghiệp, miễn đáp ứng điều kiện ngành đúng hoặc ngành gần và ngoại ngữ theo quy chế của trường. Một số chương trình quản trị hoặc học bổng nước ngoài lại đòi kinh nghiệm, nên hãy đọc kỹ yêu cầu của từng nơi.
Học thạc sĩ có giúp tăng lương không?
Có nơi có, có nơi không. Một số cơ quan và trường học có chế độ theo bằng cấp, còn doanh nghiệp tư thường trả theo việc bạn làm được. Đừng đặt cược hai năm học chỉ vào một khoản tăng lương chưa chắc chắn.
Nên chọn trường theo danh tiếng hay theo người hướng dẫn?
Với người định làm nghiên cứu, người hướng dẫn và nhóm nghiên cứu thường quan trọng hơn tên trường. Với người học để đi làm, mạng lưới bạn học và chất lượng giảng dạy có thể nặng ký hơn. Tốt nhất là nói chuyện với học viên khoá trước trước khi chọn.
