Đổi người hướng dẫn giữa chừng, khi nào nên và làm sao cho êm? Đó là quyết định lớn, nhưng đôi khi cần thiết: khi đề tài đổi hướng hẳn sang vùng chuyên môn khác, khi người hướng dẫn chuyển công tác hay nghỉ hưu, hoặc khi quan hệ làm việc đổ vỡ không cứu được. Hãy thử cải thiện trước, tìm được người mới trước khi nói với người cũ, làm đúng thủ tục của cơ sở đào tạo, và giữ thái độ tôn trọng từ đầu đến cuối.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Ở Việt Nam, đổi thầy hướng dẫn thường bị xem là chuyện tế nhị, ít ai nói công khai. Nhưng nó xảy ra nhiều hơn bạn nghĩ, và khi làm đúng cách, nó có thể cứu cả một luận án.
Những lý do chính đáng để đổi
Lý do thứ nhất là người hướng dẫn rời đi: chuyển trường, nghỉ hưu, đi công tác dài hạn, hay có vấn đề sức khoẻ. Đây là lý do dễ nói nhất, và thường thủ tục cũng đơn giản nhất.
Lý do thứ hai là đề tài thay đổi. Bắt đầu với một hướng, sau năm đầu bạn nhận ra câu hỏi thật sự nằm ở vùng khác, ngoài chuyên môn của người hướng dẫn. Trong trường hợp này, bổ sung một người đồng hướng dẫn có khi tốt hơn đổi hẳn.
Lý do thứ ba là quan hệ làm việc không hiệu quả: người hướng dẫn không có thời gian, cách làm việc không hợp, bất đồng kéo dài. Đây là lý do khó nhất, vì nó chạm tới cảm xúc của cả hai bên.
Lý do thứ tư, nghiêm trọng hơn, là hành vi không phù hợp: bị ép làm sai đạo đức nghiên cứu, bị chiếm công, bị đối xử thiếu tôn trọng. Trường hợp này cần tìm tới người có trách nhiệm trong khoa ngay, không chỉ đổi người hướng dẫn.
Thử cải thiện trước khi quyết định đổi
Với lý do liên quan tới quan hệ làm việc, hãy thử nói chuyện thẳng thắn trước. Nhiều vấn đề đến từ hiểu lầm về kỳ vọng: bạn mong gặp mỗi tuần, thầy nghĩ mỗi tháng là đủ. Một cuộc nói chuyện rõ ràng có thể giải quyết được.
Đề xuất những thay đổi cụ thể: lịch gặp cố định, cách gửi bản thảo, thời gian phản hồi mong muốn. Thử trong vài tháng.
Nhờ một người thứ ba mà cả hai tin tưởng, như người hướng dẫn phụ hay một thầy cô lớn tuổi trong khoa, giúp hoà giải nếu cần.
Nếu sau khi đã thử mà vẫn không cải thiện, lúc đó quyết định đổi sẽ có cơ sở hơn, và bạn cũng không phải tự trách mình đã không cố gắng.
Tìm người mới trước, nói với người cũ sau
Trước khi nói với người hướng dẫn hiện tại, hãy chắc chắn có người sẵn lòng nhận bạn. Đổi rồi mà không ai nhận là tình huống tồi tệ nhất.
Tiếp cận người mới một cách kín đáo và trung thực. Giải thích lý do một cách khách quan, không nói xấu người hướng dẫn cũ. Người hướng dẫn mới sẽ đánh giá bạn qua cách bạn nói về người cũ.
Hỏi rõ người mới có thể nhận đề tài hiện tại hay muốn điều chỉnh, có thời gian cho bạn không, và họ có quan hệ thế nào với người hướng dẫn cũ. Trong một khoa nhỏ, quan hệ đồng nghiệp là yếu tố cần tính tới.
Tìm hiểu thủ tục đổi người hướng dẫn theo quy chế của cơ sở đào tạo: cần đơn gì, ai phê duyệt, có cần ý kiến của người hướng dẫn cũ không, có giới hạn về thời điểm không.
Nói với người hướng dẫn cũ thế nào?
Hãy nói trực tiếp, không qua thư hay qua người khác nếu có thể. Người hướng dẫn cũ đã dành thời gian cho bạn, họ xứng đáng được nghe từ chính bạn.
Tập trung vào lý do khách quan và nhu cầu của đề tài: đề tài của em giờ nghiêng về hướng này, em nghĩ cần một người có chuyên môn sâu hơn ở đó. Tránh liệt kê lỗi của họ, dù có thật.
Cảm ơn những gì họ đã giúp. Nếu phù hợp, đề nghị giữ họ ở vai trò đồng hướng dẫn hay người góp ý. Nhiều người chấp nhận đổi dễ hơn khi không bị cắt hẳn.
Chuẩn bị tinh thần cho phản ứng không vui. Hãy giữ bình tĩnh và tôn trọng. Ngành học thuật nhỏ, và người hôm nay bạn rời đi có thể ngồi trong hội đồng của bạn sau này.
Dữ liệu, bài báo và những chuyện cần làm rõ
Đây là phần hay bị bỏ qua nhưng có thể gây rắc rối lớn. Dữ liệu bạn đã thu thập có thuộc dự án của người hướng dẫn cũ không. Nếu có, bạn có được tiếp tục dùng không, với điều kiện gì.
Bài báo đang viết chung thì sao: ai tiếp tục, thứ tự tác giả thế nào. Những thí nghiệm dùng kinh phí của nhóm cũ thì ghi công thế nào trong luận án.
Hãy thống nhất những điều này rõ ràng, tốt nhất là bằng văn bản, trước khi chuyển. Có mặt người hướng dẫn mới hay người phụ trách đào tạo thì càng tốt.
Làm rõ từ đầu giúp tránh những tranh chấp về sau, khi luận án gần xong hay bài báo sắp được đăng. Đổi người hướng dẫn êm không phải là đổi không ai buồn, mà là đổi xong mà mọi người vẫn có thể làm việc với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Đổi người hướng dẫn có làm chậm luận án không?
Thường có, ít nhất vài tháng để làm quen và điều chỉnh. Nhưng nếu quan hệ cũ đang làm bạn bế tắc, đổi có thể giúp tiến nhanh hơn về lâu dài.
Có cần sự đồng ý của người hướng dẫn cũ để đổi không?
Tuỳ quy chế của cơ sở đào tạo. Một số nơi cần ý kiến của người hướng dẫn cũ, một số nơi chỉ cần phê duyệt của khoa. Hỏi phòng đào tạo sau đại học để biết chính xác.
Đổi người hướng dẫn có ảnh hưởng tới học bổng không?
Có thể, nếu học bổng gắn với dự án của người hướng dẫn cũ. Hãy kiểm tra điều khoản học bổng và bàn với đơn vị quản lý trước khi đổi.
Người hướng dẫn cũ có ngồi trong hội đồng của mình sau này không?
Có thể, nhất là trong khoa nhỏ. Đó là lý do nên chia tay trong tôn trọng. Một số quy chế có quy định về xung đột lợi ích trong thành phần hội đồng, hãy tìm hiểu.
Bổ sung người đồng hướng dẫn có dễ hơn đổi hẳn không?
Thường dễ hơn về thủ tục và quan hệ, và phù hợp khi đề tài chỉ lệch một phần khỏi chuyên môn của người hướng dẫn hiện tại.
