Chọn người hướng dẫn luận văn, luận án thì nhìn vào đâu ngoài danh tiếng? Nhìn vào bốn thứ: chuyên môn của họ có thật sự khớp với đề tài của bạn không, họ có thời gian dành cho bạn không, cách họ làm việc có hợp với cách bạn làm việc không, và những người họ từng hướng dẫn đã ra trường thế nào. Cách kiểm tra tốt nhất không phải là đọc hồ sơ của họ, mà là nói chuyện với học trò của họ.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Người ta hay nói chọn người hướng dẫn giống như chọn người đồng hành trong một chuyến đi dài. Với tiến sĩ, chuyến đi đó kéo dài nhiều năm. Tập này giúp bạn chọn bằng mắt mở, không chỉ bằng danh tiếng.
Danh tiếng quan trọng, nhưng không phải tất cả
Một người hướng dẫn nổi tiếng mang lại nhiều thứ: mạng lưới rộng, thư giới thiệu có sức nặng, nhóm nghiên cứu mạnh, cơ hội hợp tác. Những thứ đó có thật và có giá trị.
Nhưng người nổi tiếng thường rất bận. Họ có nhiều học trò, nhiều dự án, đi hội thảo liên tục. Bạn có thể chỉ gặp họ vài lần một học kỳ, và phần lớn việc hướng dẫn thật sự do nghiên cứu sinh cao khoá hay nghiên cứu viên sau tiến sĩ trong nhóm làm.
Điều đó không xấu nếu nhóm tổ chức tốt. Nhưng nếu bạn là người cần được hướng dẫn sát, gặp thường xuyên, bạn có thể lạc lõng trong một nhóm như vậy.
Một người hướng dẫn ít nổi tiếng hơn nhưng tận tâm, có thời gian, hiểu sâu đề tài của bạn, nhiều khi giúp bạn đi xa hơn.
Bốn câu hỏi nên tự trả lời
Câu thứ nhất: chuyên môn có khớp không. Đọc các bài gần đây của họ. Họ có làm trong hướng bạn muốn làm, hay chỉ ở vùng gần. Một người hướng dẫn ngoài chuyên môn vẫn giúp được về phương pháp và cách làm việc, nhưng sẽ khó góp ý sâu về nội dung.
Câu thứ hai: họ có thời gian không. Họ đang hướng dẫn bao nhiêu người, có sắp nghỉ hưu, chuyển công tác, hay đi nước ngoài dài hạn không. Ở Việt Nam, nhiều quy chế giới hạn số người một giảng viên được hướng dẫn cùng lúc, nhưng giới hạn đó không cho bạn biết họ bận thế nào với những việc khác.
Câu thứ ba: cách làm việc có hợp không. Có người hướng dẫn sát, gặp mỗi tuần, đọc từng trang. Có người để học trò tự chủ, chỉ gặp khi có mốc lớn. Bạn cần kiểu nào.
Câu thứ tư: học trò cũ của họ ra sao. Họ có ra trường đúng hạn không, có công bố không, giờ làm gì. Học trò cũ là bằng chứng rõ nhất về cách một người hướng dẫn.
Nói chuyện với học trò của họ, hỏi những gì?
Tìm một hai người đang được họ hướng dẫn và một người đã ra trường. Hẹn một buổi cà phê hay gọi trực tuyến. Hầu hết mọi người sẵn lòng chia sẻ, nhất là khi bạn hỏi riêng.
Đừng hỏi thầy có tốt không, vì câu trả lời sẽ luôn là tốt. Hãy hỏi những câu cụ thể: bao lâu anh chị gặp thầy một lần, gửi bản thảo thì bao lâu thầy trả lời, thầy góp ý kiểu gì, khi anh chị gặp khó khăn thì thầy phản ứng ra sao, nhóm có sinh hoạt chung không, học trò có được đứng tên bài báo thế nào.
Để ý cả những gì họ không nói. Một khoảng im lặng, một câu cũng tuỳ, một nụ cười gượng đôi khi nói nhiều hơn lời.
Nếu nhiều học trò cùng kể một vấn đề, như thầy rất khó gặp, hay nhóm có nhiều người bỏ dở, hãy coi đó là tín hiệu nghiêm túc.
Gặp trực tiếp người hướng dẫn tiềm năng
Trước khi chốt, hãy xin một buổi gặp. Mang theo ý tưởng đề tài đã viết gọn, và chuẩn bị vài câu hỏi.
Hỏi về kỳ vọng của họ: họ mong học trò làm việc thế nào, bao lâu gặp một lần, có yêu cầu công bố không. Hỏi về kế hoạch của họ trong vài năm tới, để biết họ có ở đó suốt thời gian bạn học không.
Để ý cách họ phản hồi ý tưởng của bạn. Họ có lắng nghe không, có đặt câu hỏi giúp bạn nghĩ sâu hơn không, hay chỉ muốn bạn làm một phần trong dự án của họ.
Và tin vào cảm giác của mình. Nếu sau buổi gặp bạn thấy hào hứng và được tôn trọng, đó là dấu hiệu tốt. Nếu bạn thấy căng thẳng hay bị xem nhẹ, hãy suy nghĩ kỹ.
Người hướng dẫn chính, hướng dẫn phụ và cả nhóm
Nhiều chương trình cho phép hoặc yêu cầu hai người hướng dẫn. Đây là cơ hội để cân bằng: một người giỏi chuyên môn nội dung, một người giỏi phương pháp, hoặc một người nổi tiếng nhưng bận và một người trẻ hơn có thời gian.
Nhưng hai người hướng dẫn cũng có thể đưa ra góp ý mâu thuẫn. Hãy thống nhất ngay từ đầu vai trò của mỗi người và cách xử lý khi hai người không đồng ý.
Ngoài người hướng dẫn chính thức, hãy xây cho mình một mạng lưới rộng hơn: các thầy cô khác trong khoa, nghiên cứu sinh cao khoá, đồng nghiệp ở nơi khác. Không một người hướng dẫn nào đáp ứng được mọi nhu cầu của bạn.
Chọn người hướng dẫn là một trong số ít quyết định lớn nhất trên con đường học thuật. Dành cho nó vài tuần tìm hiểu là đáng, vì bạn sẽ sống với kết quả của nó nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Có được tự chọn người hướng dẫn luận văn không?
Tuỳ quy định của từng trường. Nhiều nơi cho học viên đề xuất người hướng dẫn, khoa hoặc hội đồng sẽ xem xét và phân công. Chủ động đề xuất người phù hợp thường được đánh giá tốt.
Người hướng dẫn ở trường khác có được không?
Nhiều quy chế cho phép mời người hướng dẫn ngoài cơ sở đào tạo, đôi khi kèm điều kiện có một người hướng dẫn trong trường. Hỏi phòng đào tạo sau đại học về quy định cụ thể.
Nên chọn người hướng dẫn nổi tiếng hay người trẻ tận tâm?
Tuỳ bạn cần gì. Người mới làm nghiên cứu thường cần được hướng dẫn sát, nên người có thời gian và tận tâm quan trọng hơn. Người đã tự chủ có thể hưởng lợi nhiều từ mạng lưới của người nổi tiếng.
Người hướng dẫn nhận quá nhiều học trò có sao không?
Có thể ảnh hưởng tới thời gian dành cho từng người. Hãy hỏi học trò hiện tại xem họ được gặp và nhận phản hồi thế nào trước khi quyết định.
Làm sao từ chối một người hướng dẫn đã ngỏ ý nhận mình?
Cảm ơn chân thành, giải thích ngắn gọn rằng bạn thấy hướng đề tài phù hợp hơn với một người khác. Giữ thái độ tôn trọng vì ngành học thuật nhỏ và bạn có thể còn làm việc với họ.
