Tự trích dẫn và trích dẫn chéo, ranh giới nằm ở đâu? Tự trích dẫn là bình thường khi bài cũ của bạn thật sự liên quan và người đọc cần nó để hiểu bài mới, ví dụ bạn dùng lại phương pháp hay dữ liệu đã công bố. Nó thành vấn đề khi bạn trích để tăng số, không vì nội dung. Còn trích dẫn chéo có tổ chức, khi một nhóm người hay một nhóm tạp chí thoả thuận trích dẫn cho nhau để đẩy chỉ số, là vi phạm liêm chính học thuật.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Chuyện trích dẫn thì ai cũng tưởng là kỹ thuật, nhưng khi chỉ số trích dẫn gắn với tiền thưởng và chức danh, nó trở thành chuyện đạo đức. Tập này mình nói về vùng xám, và cả vùng đen.
Khi nào tự trích dẫn là hoàn toàn hợp lý?
Nghiên cứu là một con đường liên tục. Bài thứ ba của bạn thường dựa trên bài thứ nhất và thứ hai. Khi bạn dùng lại một thang đo mình đã xây, một bộ dữ liệu mình đã mô tả, hay tiếp nối một phát hiện của chính mình, việc trích bài cũ là cần thiết. Không trích mới là thiếu sót, vì người đọc cần biết nguồn gốc.
Tự trích dẫn còn giúp tránh công bố trùng lặp: thay vì mô tả lại toàn bộ phương pháp, bạn trích bài cũ và chỉ nêu những điểm khác.
Một nhà nghiên cứu làm lâu năm trong một hướng hẹp đương nhiên sẽ có tỷ lệ tự trích dẫn cao hơn người mới hay người đổi hướng liên tục.
Câu hỏi kiểm tra đơn giản: nếu bài cũ này là của một người khác, mình có trích nó ở đây không. Nếu có, trích bài của mình là hợp lý.
Khi tự trích dẫn thành vấn đề
Vấn đề bắt đầu khi bạn trích bài cũ ở những chỗ không liên quan, chỉ để tăng số lần được trích. Dấu hiệu dễ thấy: một câu chung chung được theo sau bởi một chuỗi dài bài của chính tác giả, hay phần lớn danh mục tài liệu tham khảo là bài của một người.
Người phản biện và biên tập viên ngày càng để ý chuyện này. Nhiều tạp chí yêu cầu tác giả loại bớt tự trích dẫn không cần thiết. Các cơ sở dữ liệu chỉ mục có công cụ phát hiện những mẫu trích dẫn bất thường.
Hậu quả không chỉ là bị yêu cầu sửa. Uy tín của bạn trong mắt người đọc giảm đi, vì họ thấy bạn quan tâm tới con số hơn nội dung.
Không có một tỷ lệ phần trăm chung nào là ngưỡng an toàn. Tiêu chí đúng là sự liên quan, không phải con số.
Trích dẫn chéo và vòng trích dẫn
Trích dẫn chéo xảy ra khi một nhóm nhà nghiên cứu thoả thuận, công khai hay ngầm, trích dẫn bài của nhau bất kể có liên quan hay không. Mỗi người trích năm bài của người kia, và chỉ số của cả nhóm cùng tăng.
Ở cấp tạp chí, có những trường hợp các tạp chí trích dẫn lẫn nhau một cách bất thường để tăng chỉ số tác động. Đã có tạp chí bị các cơ sở dữ liệu chỉ mục tạm ngừng tính chỉ số hay loại khỏi danh mục vì những mẫu trích dẫn như vậy.
Với người mới vào nghề, lời mời tham gia những vòng này đôi khi đến rất nhẹ nhàng: em trích mấy bài của anh chị nhé, rồi anh chị trích bài của em. Nghe như giúp đỡ, nhưng thực chất là tham gia một hành vi có thể bị xem là vi phạm.
Cách từ chối đơn giản là nói: em sẽ trích những bài liên quan tới nội dung của em. Nếu bài của họ thật sự liên quan, bạn trích vì nội dung, không vì thoả thuận.
Ép trích dẫn: từ phía người phản biện và biên tập viên
Có một dạng khác ít được nói tới: người phản biện hoặc biên tập viên yêu cầu tác giả trích dẫn bài của chính họ hoặc của tạp chí, không vì nội dung mà để tăng chỉ số.
Một yêu cầu trích dẫn thêm tài liệu liên quan là góp ý bình thường của phản biện. Nhưng khi danh sách đề nghị toàn bài của cùng một người, hay toàn bài của tạp chí đang xét, và không liên quan rõ ràng tới bài của bạn, đó là dấu hiệu đáng ngờ.
Bạn không bắt buộc phải làm theo. Hãy trả lời lịch sự rằng bạn đã xem các bài được đề nghị, trích những bài thật sự liên quan, và giải thích vì sao những bài khác không phù hợp. Nếu cảm thấy bị ép, có thể trao đổi với biên tập viên phụ trách hoặc tổng biên tập.
Nhiều hướng dẫn đạo đức xuất bản quốc tế coi ép trích dẫn là hành vi sai trái. Biết điều đó giúp bạn tự tin hơn khi từ chối.
Tự kiểm trước khi nộp bài
Trước khi nộp, hãy đọc lại danh mục tài liệu tham khảo với con mắt của người phản biện. Có bao nhiêu bài của chính bạn và nhóm bạn. Mỗi bài được trích ở đâu, vì lý do gì.
Với mỗi tự trích dẫn, áp dụng phép thử: nếu là bài của người khác, mình có trích không. Nếu không, bỏ.
Kiểm cả trích dẫn tới những người bạn thân, đồng nghiệp gần. Không phải để né họ, mà để chắc bạn trích vì nội dung chứ không vì quan hệ.
Danh mục tài liệu tham khảo, xét cho cùng, là tấm bản đồ bạn vẽ cho người đọc: đây là những người đã đi trước và dẫn tới điều mình làm. Một tấm bản đồ trung thực có giá trị hơn một tấm bản đồ được vẽ để làm đẹp cho người vẽ.
Câu hỏi thường gặp
Tự trích dẫn bao nhiêu phần trăm là chấp nhận được?
Không có ngưỡng chung được chấp nhận rộng rãi, vì nó phụ thuộc ngành và hướng nghiên cứu. Tiêu chí đúng là mỗi tự trích dẫn phải liên quan thật sự tới nội dung.
Trích dẫn bài của người hướng dẫn có bị coi là trích dẫn chéo?
Không, nếu bài đó liên quan tới nghiên cứu của bạn, điều thường xảy ra vì bạn làm trong cùng hướng. Chỉ thành vấn đề khi trích những bài không liên quan vì quan hệ.
Người phản biện yêu cầu trích bài của họ có phải làm theo?
Không bắt buộc. Trích những bài thật sự liên quan, và giải thích lịch sự vì sao không trích những bài còn lại. Có thể báo biên tập viên nếu yêu cầu có vẻ bất thường.
Cơ sở dữ liệu có phát hiện được trích dẫn chéo không?
Các cơ sở dữ liệu chỉ mục và nhà xuất bản lớn có công cụ phân tích mẫu trích dẫn bất thường giữa tác giả và giữa tạp chí, và đã có những trường hợp bị xử lý công khai.
Trích dẫn nhiều bài trong cùng tạp chí mình gửi có sao không?
Không sao nếu các bài đó liên quan, vì tạp chí thường đăng những bài cùng chủ đề. Chỉ nên tránh thêm những bài không liên quan với hy vọng làm biên tập viên vui.
