Trích dẫn trực tiếp, diễn giải và trích lại khác nhau thế nào, và dùng ra sao cho đúng? Trích dẫn trực tiếp là chép nguyên văn câu của tác giả, đặt trong ngoặc kép, ghi nguồn kèm số trang, và chỉ nên dùng khi câu gốc thật đặc biệt. Diễn giải là viết lại ý bằng lời của bạn, và vẫn phải ghi nguồn. Trích lại là dẫn một tác giả qua tài liệu của người khác, chỉ nên dùng khi bạn thật sự không thể tiếp cận bản gốc.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Trích dẫn nghe như chuyện kỹ thuật, nhưng lại là nơi xảy ra nhiều vụ đạo văn không cố ý nhất. Tập này mình nói rõ ba cách, khi nào dùng cách nào, và những lỗi nhỏ mà hội đồng hay bắt.
Trích dẫn trực tiếp: khi nào đáng dùng?
Trích dẫn nguyên văn có sức mạnh riêng: nó cho người đọc thấy chính xác tác giả đã nói gì, bằng chữ của họ. Nhưng dùng nhiều thì bài của bạn thành một tập hợp câu của người khác, và giọng của bạn biến mất.
Những trường hợp đáng trích nguyên văn: một định nghĩa quan trọng mà cách diễn đạt chính xác có ý nghĩa, một câu nói nổi tiếng hay gây tranh cãi mà bạn sẽ phân tích, một đoạn văn bản pháp luật hay chính sách mà từng chữ đều quan trọng, và lời người tham gia phỏng vấn trong nghiên cứu định tính.
Khi trích nguyên văn, chép chính xác từng chữ, kể cả dấu câu. Nếu lược bớt một phần, dùng dấu ba chấm theo quy ước của kiểu trích dẫn bạn theo. Ghi số trang, vì người đọc cần tìm được đúng câu đó.
Và sau mỗi trích dẫn trực tiếp, hãy có một câu của bạn giải thích vì sao nó quan trọng hay bạn hiểu nó thế nào. Trích dẫn không tự nói lên điều gì nếu bạn không nối nó vào lập luận của mình.
Diễn giải: cách dùng phổ biến nhất và cũng dễ sai nhất
Phần lớn trích dẫn trong luận văn và bài báo là diễn giải: bạn trình bày ý của tác giả bằng lời của mình, và ghi nguồn. Đây là cách cho thấy bạn đã hiểu tài liệu, và giúp văn của bạn liền mạch.
Lỗi phổ biến nhất là diễn giải nửa vời: giữ nguyên cấu trúc câu gốc, chỉ thay vài từ bằng từ đồng nghĩa. Phần mềm kiểm tra trùng lặp có thể không bắt được, nhưng về bản chất đó vẫn là dùng câu chữ của người khác mà không đặt trong ngoặc kép, và nhiều quy định liêm chính học thuật coi đó là đạo văn.
Cách diễn giải đúng là hiểu ý trước, rồi viết lại từ đầu mà không nhìn câu gốc. Sau đó so lại để chắc chắn bạn không làm sai ý tác giả, và không vô tình giữ nguyên chuỗi từ đặc trưng của họ.
Một lỗi nữa là quên ghi nguồn vì nghĩ mình đã viết bằng lời mình rồi. Ý tưởng vẫn là của tác giả. Viết lại câu chữ không làm ý tưởng thành của bạn.
Trích lại: được phép nhưng nên hạn chế
Trích lại xảy ra khi bạn đọc bài của tác giả B, trong đó B dẫn ý của tác giả A, và bạn muốn dùng ý của A. Nếu bạn không đọc bài của A, bạn đang trích lại.
Cách trung thực là ghi rõ bạn dẫn A qua B, theo cách thể hiện của kiểu trích dẫn bạn dùng, và chỉ đưa B vào danh mục tài liệu tham khảo, vì đó là thứ bạn đã đọc. Ghi thẳng A như thể bạn đã đọc là không trung thực, và rủi ro: B có thể đã hiểu sai hoặc trích sai A.
Chuyện này xảy ra nhiều hơn bạn nghĩ. Có những câu được trích qua trích lại qua nhiều bài, mỗi lần lệch đi một chút, cho tới khi không còn giống bản gốc.
Vì vậy, với những ý quan trọng cho lập luận của bạn, hãy cố tìm bản gốc. Chỉ dùng trích lại khi bản gốc thật sự không tiếp cận được, như sách cũ đã tuyệt bản, tài liệu bằng ngôn ngữ bạn không đọc được.
Những thứ không cần trích dẫn và những thứ tưởng không cần
Kiến thức phổ thông không cần trích dẫn: Hà Nội là thủ đô Việt Nam, nước sôi ở một trăm độ ở điều kiện thường. Nhưng ranh giới kiến thức phổ thông mờ hơn bạn nghĩ, và phụ thuộc người đọc. Điều hiển nhiên với người trong ngành có thể không hiển nhiên với người ngoài.
Nguyên tắc an toàn: nếu nghi ngờ, hãy trích. Trích thừa hiếm khi bị phạt, thiếu thì có thể bị coi là đạo văn.
Những thứ hay bị quên trích: số liệu thống kê, dù lấy từ báo cáo chính thức, hình và bảng lấy hoặc chỉnh sửa từ nguồn khác, ý tưởng bạn nghe trong một buổi hội thảo hay bài giảng, và cả bài báo hay luận văn trước của chính bạn.
Còn những gì là phát hiện, lập luận, phân tích của chính bạn trong nghiên cứu này thì không cần trích. Đó chính là phần làm nên giá trị bài của bạn.
Thói quen giúp trích dẫn đúng ngay từ đầu
Ghi nguồn ngay khi ghi chép, không đợi tới lúc viết. Mỗi ý bạn ghi từ tài liệu đều kèm tác giả, năm, trang.
Đánh dấu rõ trong ghi chép đâu là nguyên văn, đâu là diễn giải của bạn, đâu là suy nghĩ của riêng bạn. Nhiều vụ đạo văn không cố ý bắt nguồn từ ghi chép lẫn lộn.
Dùng phần mềm quản lý tài liệu tham khảo để chèn trích dẫn, giảm lỗi sai tên, sai năm, thiếu tài liệu trong danh mục.
Trước khi nộp, đọc lại toàn bài chỉ với một câu hỏi: câu này là ý của ai. Nếu không phải của bạn mà không có nguồn, thêm nguồn. Mười phút cẩn thận này có thể cứu cả luận văn.
Câu hỏi thường gặp
Trích dẫn trực tiếp bao nhiêu là quá nhiều?
Không có tỷ lệ chuẩn chung, nhưng trong hầu hết các ngành, trích nguyên văn nên là thiểu số rất nhỏ so với diễn giải. Nếu gần như trang nào cũng có đoạn trích dài, hãy chuyển phần lớn sang diễn giải.
Trích dẫn nguyên văn dài thì trình bày thế nào?
Nhiều kiểu trích dẫn quy định trích đoạn dài được tách thành khối riêng, thụt lề, không cần ngoặc kép. Ngưỡng bao nhiêu từ thì tách khối tuỳ kiểu trích dẫn và mẫu của trường.
Diễn giải có cần ghi số trang không?
Tuỳ kiểu trích dẫn. Một số kiểu khuyến khích ghi trang khi diễn giải một ý cụ thể ở một chỗ cụ thể, để người đọc dễ tìm. Trích nguyên văn thì hầu như luôn cần số trang.
Dịch câu từ tài liệu tiếng Anh sang tiếng Việt có tính là trích dẫn trực tiếp?
Bản dịch của bạn thường được xem là diễn giải hoặc trích dẫn có dịch, tuỳ quy định. Hãy ghi nguồn gốc, và nếu dịch sát nguyên văn, nên ghi rõ đây là bản dịch của tác giả luận văn.
Tự trích lại bài cũ của mình có cần ghi nguồn không?
Cần. Dùng lại câu chữ hay kết quả từ bài đã công bố của chính mình mà không ghi nguồn có thể bị coi là tự đạo văn hay công bố trùng lặp.
