Người Việt viết học thuật bằng tiếng Anh hay mắc những lỗi gì? Phổ biến nhất là mạo từ, số ít số nhiều, thì của động từ, những câu rất dài vì dịch nguyên cấu trúc tiếng Việt, và cách khẳng định lệch chuẩn, hoặc quá chắc hoặc quá khiêm nhường. Phần lớn những lỗi này sửa được bằng một danh sách tự kiểm và thói quen học câu từ các bài báo tốt trong ngành.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Người phản biện quốc tế thường khá rộng lượng với tiếng Anh của tác giả không phải người bản ngữ, nhưng khi lỗi dày đặc, họ bắt đầu nghi ngờ cả sự cẩn thận trong nghiên cứu. Tập này điểm qua những lỗi mình gặp nhiều nhất trong bản thảo của người Việt, và cách sửa.
Mạo từ và số nhiều: hai lỗi lặp nhiều nhất
Tiếng Việt không có mạo từ, và danh từ không đổi hình thức khi số nhiều. Vì vậy hai thứ này là nơi người Việt mất nhiều điểm nhất, dù chúng không làm sai nghĩa lớn.
Với mạo từ, quy tắc cơ bản đủ dùng cho phần lớn trường hợp: danh từ đếm được số ít luôn cần một mạo từ hoặc từ hạn định đứng trước. Dùng mạo từ xác định khi người đọc biết bạn đang nói tới cái cụ thể nào, thường vì nó đã được nhắc tới hoặc là duy nhất.
Với số nhiều, lỗi hay gặp là quên thêm đuôi số nhiều khi nói về nhiều đối tượng, hoặc thêm vào những danh từ không đếm được. Những từ như dữ liệu, nghiên cứu, bằng chứng, thông tin trong tiếng Anh có quy tắc riêng về đếm được hay không, rất đáng học thuộc.
Một cách tự kiểm: in bản thảo ra, dùng bút khoanh mọi danh từ, và hỏi từng cái: số ít hay nhiều, cần mạo từ không. Chậm, nhưng hiệu quả.
Thì của động từ trong bài báo
Tiếng Việt thể hiện thời gian bằng từ như đã, đang, sẽ, hoặc không thể hiện gì. Tiếng Anh bắt động từ đổi hình thức. Và trong bài báo, có quy ước riêng về thì cho từng phần.
Phổ biến là: phần phương pháp và kết quả dùng thì quá khứ, vì bạn mô tả những gì đã làm và đã thấy. Khi nói về hiểu biết chung đã được chấp nhận, thường dùng thì hiện tại. Khi nhắc tới nghiên cứu cụ thể của người khác, có thể dùng quá khứ hoặc hiện tại hoàn thành tuỳ ngữ cảnh và thói quen của ngành.
Lỗi hay gặp là nhảy thì lung tung trong cùng một đoạn, hoặc dùng hiện tại cho mọi thứ vì tiếng Việt không bắt buộc đổi.
Cách học nhanh nhất là chọn vài bài báo tốt trong tạp chí bạn nhắm, đọc riêng phần phương pháp và kết quả, gạch chân mọi động từ, và để ý họ dùng thì gì.
Câu dài dịch từ tiếng Việt và thứ tự thông tin
Văn học thuật tiếng Việt quen với câu dài, nhiều vế nối bằng dấu phẩy. Dịch nguyên sang tiếng Anh, câu đó thành một chuỗi mệnh đề dài, người đọc bản ngữ phải đọc hai lần.
Tiếng Anh học thuật chuộng câu rõ ràng, mỗi câu một ý chính, chủ ngữ và động từ đặt gần nhau ở đầu câu. Khi thấy câu của mình dài quá vài dòng, hãy thử tách làm hai.
Một khác biệt nữa là thứ tự thông tin. Văn tiếng Việt hay đi từ bối cảnh rộng rồi mới tới ý chính. Tiếng Anh học thuật thường nêu ý chính trước, rồi mới giải thích. Đoạn văn nên có một câu chủ đề ở đầu.
Viết thẳng bằng tiếng Anh thay vì viết tiếng Việt rồi dịch là cách tốt để tránh lỗi này, dù lúc đầu sẽ chậm. Nếu bắt buộc phải dịch, hãy dịch ý chứ đừng dịch câu.
Mức độ khẳng định: quá chắc và quá khiêm nhường
Học thuật tiếng Anh có một hệ thống từ để điều chỉnh độ chắc chắn: có thể, dường như, gợi ý rằng, cho thấy, chứng minh. Chọn sai từ là khẳng định sai mức.
Một lỗi là quá chắc: dùng chứng minh cho một kết quả khảo sát, hay khẳng định rõ ràng là cho điều chỉ là suy luận. Người phản biện sẽ bắt ngay.
Lỗi ngược lại, khá phổ biến ở người Việt vì văn hoá khiêm nhường, là rào đón quá nhiều: mỗi câu đều có ba lớp có lẽ, có thể, dường như. Kết quả là bài nghe như tác giả không tin vào dữ liệu của mình.
Nguyên tắc là khẳng định vừa với bằng chứng. Kết quả thí nghiệm chặt thì nói rõ. Suy luận từ tương quan thì nói gợi ý. Và để ý cách các bài báo tốt trong ngành bạn làm điều này.
Tự sửa, nhờ người đọc và dùng công cụ
Lập một danh sách lỗi của riêng bạn. Mỗi lần được người khác sửa, ghi lại lỗi đó. Sau vài bài, bạn sẽ thấy mình lặp đi lặp lại vài lỗi, và danh sách đó thành bảng tự kiểm trước mỗi lần nộp.
Nhờ một đồng nghiệp viết tiếng Anh tốt đọc, tốt nhất là người trong ngành để họ bắt được cả lỗi thuật ngữ. Đổi lại, bạn đọc bài giúp họ.
Công cụ kiểm tra ngữ pháp và trợ lý trí tuệ nhân tạo có thể bắt nhiều lỗi mạo từ, số nhiều, chính tả. Chúng hữu ích để đánh bóng câu chữ, nhưng hãy kiểm tra chính sách của tạp chí về việc dùng những công cụ này, và không để chúng thay đổi nội dung khoa học. Bạn vẫn là người chịu trách nhiệm từng câu.
Dịch vụ hiệu đính chuyên nghiệp là lựa chọn khi bài quan trọng. Chọn nơi có người hiệu đính cùng lĩnh vực. Nhưng đừng coi đó là cách để khỏi phải học viết, vì khi trả lời phản biện, bạn sẽ phải tự viết.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng Anh kém có bị từ chối bài báo không?
Có thể bị trả lại nếu ngôn ngữ làm người đọc khó hiểu nội dung. Nhiều tạp chí sẽ yêu cầu sửa ngôn ngữ thay vì từ chối nếu nghiên cứu tốt. Nên chuẩn hoá ngôn ngữ trước khi nộp.
Có nên thuê dịch toàn bộ bài báo từ tiếng Việt sang tiếng Anh?
Có thể, nếu người dịch hiểu chuyên ngành. Nhưng bạn vẫn phải đọc kỹ bản dịch, vì thuật ngữ và mức độ khẳng định dễ bị sai. Và bạn cần đủ tiếng Anh để tự trả lời phản biện.
Dùng trợ lý trí tuệ nhân tạo sửa tiếng Anh có vi phạm gì không?
Nhiều tạp chí cho phép dùng để cải thiện ngôn ngữ nhưng yêu cầu khai báo, và không cho đứng tên tác giả. Chính sách khác nhau giữa các tạp chí, hãy đọc kỹ hướng dẫn tác giả.
Nên viết theo tiếng Anh Anh hay tiếng Anh Mỹ?
Theo yêu cầu của tạp chí nếu có, và thống nhất một kiểu trong toàn bài. Trộn hai kiểu chính tả là lỗi nhỏ nhưng dễ bị để ý.
Học cách viết học thuật tiếng Anh từ đâu nhanh nhất?
Từ chính những bài báo tốt trong ngành bạn. Đọc với con mắt người viết, ghi lại cấu trúc câu hay, và bắt chước cách họ trình bày, không chép ý hay câu chữ nguyên văn.
