Nên dùng kiểu trích dẫn tác giả năm hay kiểu đánh số? Thật ra bạn hiếm khi được tự chọn. Kiểu trích dẫn do trường, khoa hoặc tạp chí quy định. Kiểu tác giả năm, trong đó bạn ghi tên tác giả và năm ngay trong câu, phổ biến ở khoa học xã hội, kinh tế, giáo dục. Kiểu đánh số, trong đó mỗi nguồn là một con số dẫn tới danh mục cuối bài, phổ biến ở kỹ thuật và y học. Việc của bạn là tìm đúng quy định, theo đúng một kiểu, và nhất quán từ trang đầu tới trang cuối.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Nghe thì đơn giản, nhưng số lỗi trích dẫn mà hội đồng chỉ ra trong các luận văn nhiều tới mức mình nghĩ nó xứng đáng một tập riêng.
Hai họ kiểu trích dẫn lớn
Họ thứ nhất là tác giả năm. Trong câu, bạn ghi tên tác giả và năm công bố, có khi kèm trang. Danh mục tài liệu cuối bài xếp theo thứ tự chữ cái của tên tác giả. Ưu điểm là người đọc biết ngay ai nói và nói khi nào, mà không phải lật xuống cuối bài.
Họ thứ hai là đánh số. Trong câu, bạn chỉ ghi một con số, thường trong ngoặc vuông hoặc số nhỏ phía trên. Danh mục cuối bài xếp theo thứ tự số, thường là thứ tự xuất hiện lần đầu trong bài. Ưu điểm là gọn, không làm câu văn bị gián đoạn, hợp với các ngành trích nhiều tài liệu.
Trong mỗi họ có nhiều kiểu cụ thể do các hiệp hội và nhà xuất bản đặt ra, khác nhau ở chi tiết: dấu chấm hay dấu phẩy, tên tạp chí in nghiêng hay không, ghi bao nhiêu tác giả trước khi viết cộng sự.
Còn một họ nữa là chú thích cuối trang, phổ biến trong sử học, luật, một số ngành nhân văn. Nếu ngành bạn dùng họ này, hãy tìm hướng dẫn riêng.
Ai quyết định bạn dùng kiểu nào?
Với luận văn và luận án, trường hoặc khoa thường có quy định trình bày, trong đó nói rõ kiểu trích dẫn. Một số trường có kiểu riêng của mình, gần với một kiểu quốc tế nhưng khác vài chi tiết. Hãy tìm văn bản hướng dẫn trình bày luận văn của chính trường, và hỏi người hướng dẫn nếu không rõ.
Với bài báo, tạp chí quy định trong mục hướng dẫn tác giả. Có tạp chí rất khắt khe, có tạp chí chỉ yêu cầu nhất quán. Đọc trước khi viết để khỏi sửa lại toàn bộ.
Nếu không có quy định cụ thể, hãy chọn kiểu phổ biến trong ngành của bạn, thường là kiểu mà các tạp chí hàng đầu trong ngành đang dùng.
Điều không nên làm là tự sáng tạo một kiểu, hay trộn nhiều kiểu vì chép danh mục từ nhiều nguồn khác nhau.
Lỗi nhất quán: thứ hội đồng hay bắt nhất
Lỗi phổ biến nhất không phải là chọn sai kiểu, mà là không nhất quán. Cùng một luận văn, có chỗ ghi tên tác giả kèm năm, có chỗ ghi số. Có mục trong danh mục ghi đầy đủ tên tạp chí, có mục ghi tắt. Có mục năm đặt sau tên tác giả, có mục đặt cuối.
Lỗi thứ hai là trích dẫn trong bài không khớp với danh mục: trong bài có mà danh mục không có, hoặc danh mục có mà trong bài không trích. Hội đồng kỹ tính sẽ dò từng mục.
Lỗi thứ ba là sai năm hoặc sai chính tả tên tác giả giữa chỗ trích và danh mục.
Phần mềm quản lý tài liệu tham khảo giải quyết được phần lớn những lỗi này, vì nó tạo cả trích dẫn trong bài lẫn danh mục từ cùng một nguồn dữ liệu. Đây là lý do mạnh nhất để dùng nó.
Tên tác giả người Việt trong kiểu tác giả năm
Đây là chỗ gây bối rối riêng cho người Việt. Các kiểu trích dẫn quốc tế được thiết kế cho tên phương Tây, nơi họ đứng cuối. Trong kiểu tác giả năm, trích dẫn ghi họ của tác giả. Nhưng nếu ghi họ cho tác giả người Việt, rất nhiều tác giả sẽ trùng họ Nguyễn, Trần, Lê, người đọc không phân biệt được.
Trong tài liệu tiếng Việt, nhiều trường quy định ghi đầy đủ họ tên tác giả người Việt theo đúng thứ tự tự nhiên, và xếp danh mục theo tên. Đây là thực hành phổ biến ở nhiều cơ sở đào tạo trong nước, nhưng hãy kiểm tra quy định của trường bạn.
Khi bài báo tiếng Anh trích dẫn tác giả người Việt, thường theo quy ước của tạp chí, và họ tên người Việt đã được xử lý theo cách tác giả đăng ký khi công bố. Hãy ghi đúng như bài gốc đã in để người đọc tìm được.
Nhiều luận văn tách danh mục thành tài liệu tiếng Việt và tài liệu tiếng nước ngoài. Nếu trường yêu cầu, hãy làm đúng, và xếp mỗi phần theo quy tắc riêng.
Mẹo để trích dẫn đúng mà không tốn cả tuần
Chọn kiểu trích dẫn ngay khi bắt đầu viết, cài vào phần mềm quản lý tài liệu, và không đổi nếu không bắt buộc.
Lưu một bản hướng dẫn kiểu trích dẫn của trường hoặc tạp chí bên cạnh, với vài ví dụ cho các loại tài liệu hay gặp: bài báo, sách, chương sách, luận án, báo cáo, trang web, văn bản pháp luật.
Với những loại tài liệu lạ như văn bản pháp luật Việt Nam, báo cáo của cơ quan nhà nước, dữ liệu từ niên giám, phần mềm thường không có mẫu sẵn. Hãy hỏi người hướng dẫn hoặc xem cách các luận văn đã bảo vệ gần đây ở trường trình bày, rồi làm nhất quán.
Và dành một buổi riêng trước khi nộp chỉ để kiểm tra trích dẫn. Không đọc nội dung, chỉ nhìn trích dẫn và danh mục. Tách việc kiểm tra ra như vậy giúp bạn thấy lỗi mà đọc lướt bình thường sẽ bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Kiểu trích dẫn nào phổ biến nhất ở Việt Nam?
Tuỳ trường và ngành. Nhiều ngành khoa học xã hội dùng kiểu tác giả năm, còn kỹ thuật và y học hay dùng kiểu đánh số. Luôn kiểm tra quy định trình bày của cơ sở đào tạo bạn.
Có được đổi kiểu trích dẫn khi chuyển luận văn thành bài báo?
Được và thường là phải, vì tạp chí có quy định riêng. Nếu dùng phần mềm quản lý tài liệu, việc đổi kiểu chỉ mất vài phút.
Trích dẫn trang web thì ghi thế nào?
Ghi tác giả hoặc tổ chức, năm, tiêu đề trang, địa chỉ trang và ngày truy cập nếu kiểu trích dẫn yêu cầu. Chỉ trích trang web có nguồn đáng tin.
Danh mục tài liệu tham khảo có cần xếp theo thứ tự chữ cái?
Với kiểu tác giả năm, thường xếp theo chữ cái tên tác giả. Với kiểu đánh số, thường xếp theo thứ tự xuất hiện trong bài. Quy định cụ thể nằm trong hướng dẫn của trường hoặc tạp chí.
Tài liệu đọc mà không trích có đưa vào danh mục không?
Trong hầu hết các kiểu, danh mục tài liệu tham khảo chỉ gồm tài liệu được trích trong bài. Một số trường cho phép thêm mục tài liệu đọc thêm riêng, hãy xem quy định.
