Chỉ số h là gì và nên hiểu thế nào? Một nhà nghiên cứu có chỉ số h bằng mười nghĩa là họ có mười bài báo, mỗi bài được trích dẫn ít nhất mười lần. Con số này kết hợp cả số lượng bài lẫn mức độ được trích, nên hữu ích để nhìn nhanh. Nhưng nó thay đổi rất nhiều theo ngành, theo tuổi nghề, theo cơ sở dữ liệu tính, và có thể bị thổi phồng. Dùng nó để đánh giá cả một con người là đòi hỏi quá nhiều ở một con số.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Ở Việt Nam những năm gần đây, chỉ số trích dẫn được nhắc tới ngày càng nhiều trong xét tuyển, khen thưởng, và cả trong những cuộc tranh luận trên mạng. Tập này giúp bạn hiểu con số đó đủ để dùng nó, và đủ để không bị nó dắt mũi.
Chỉ số h được tính như thế nào?
Cách tính đơn giản. Xếp tất cả bài báo của một người theo số lần được trích dẫn, từ nhiều tới ít. Đi dọc danh sách, tìm vị trí cuối cùng mà số lần trích dẫn vẫn lớn hơn hoặc bằng số thứ tự. Vị trí đó là chỉ số h.
Ví dụ, một người có năm bài, được trích lần lượt hai mươi, mười hai, sáu, bốn, và một lần. Bài thứ nhất có hai mươi lượt, lớn hơn một. Bài thứ hai mười hai, lớn hơn hai. Bài thứ ba sáu, lớn hơn ba. Bài thứ tư bốn, bằng bốn. Bài thứ năm một, nhỏ hơn năm. Vậy chỉ số h là bốn.
Điểm hay của chỉ số này là nó không bị một bài siêu nổi tiếng kéo lên quá cao, cũng không bị nhiều bài không ai đọc làm phình ra. Người có một bài được trích hàng nghìn lần mà các bài khác ít được trích vẫn có chỉ số h thấp.
Nhưng chính vì vậy, nó cũng bỏ qua những đóng góp đặc biệt. Một công trình làm thay đổi cả ngành chỉ được tính như một bài.
Vì sao cùng một người mà mỗi nơi ra một con số?
Chỉ số h phụ thuộc vào cơ sở dữ liệu dùng để đếm. Google Scholar quét rộng, đếm cả sách, luận văn, báo cáo, bản thảo, nên thường cho số cao nhất. Các cơ sở dữ liệu chỉ mục có chọn lọc như Scopus hay Web of Science chỉ đếm trong các tạp chí và nguồn mà họ chỉ mục, nên thường cho số thấp hơn.
Vì vậy khi ai đó nói chỉ số h của mình, câu hỏi đầu tiên nên là: tính trên cơ sở dữ liệu nào. So sánh chỉ số Google Scholar của người này với chỉ số Scopus của người kia là so táo với cam.
Hồ sơ trên các công cụ tự động còn có thể bị gán nhầm bài của người trùng tên, làm con số sai lệch. Người cẩn thận thường tự rà soát hồ sơ của mình.
Và con số thay đổi theo thời gian, thường chỉ tăng. Một con số không kèm thời điểm và nguồn là con số khó dùng.
Chỉ số khác nhau rất nhiều giữa các ngành
Ở những ngành có cộng đồng lớn, nhiều bài, trích dẫn nhanh và nhiều như y sinh học, chỉ số h thường cao hơn hẳn các ngành cộng đồng nhỏ hơn, công bố chậm hơn, hay chủ yếu công bố bằng sách như toán học, sử học, văn học.
Vì vậy so chỉ số h giữa một nhà sinh học và một nhà sử học gần như vô nghĩa. Ngay trong một ngành rộng, các hướng nghiên cứu hẹp khác nhau cũng có mức trích dẫn khác nhau.
Tuổi nghề cũng quan trọng. Chỉ số h tích luỹ theo thời gian, nên người mới vào nghề đương nhiên thấp hơn người đã làm hai mươi năm, dù có thể xuất sắc hơn trong giai đoạn tương ứng.
Một số người dùng các chỉ số đã chuẩn hoá theo ngành và theo năm để so sánh công bằng hơn. Nhưng không chỉ số nào loại bỏ được hoàn toàn những khác biệt này.
Khi con số trở thành mục tiêu
Có một nhận xét nổi tiếng trong kinh tế học, thường được gọi là định luật Goodhart: khi một thước đo trở thành mục tiêu, nó không còn là thước đo tốt nữa. Chỉ số trích dẫn là ví dụ điển hình.
Khi người ta được thưởng, được đề bạt dựa trên chỉ số, sẽ xuất hiện những cách làm tăng chỉ số mà không tăng giá trị khoa học: tự trích dẫn quá mức, các nhóm trích dẫn chéo cho nhau, cắt nhỏ một nghiên cứu thành nhiều bài, đứng tên trong những bài mình không đóng góp.
Những hành vi này, ở mức nghiêm trọng, là vi phạm liêm chính học thuật. Các cơ sở dữ liệu và nhà xuất bản ngày càng có công cụ phát hiện, và đã có tạp chí bị loại khỏi danh mục, có nhà khoa học bị điều tra vì chúng.
Nhiều tuyên bố quốc tế về đánh giá nghiên cứu đã kêu gọi không dùng chỉ số tạp chí và chỉ số trích dẫn làm thước đo duy nhất cho chất lượng của một nhà nghiên cứu, mà cần đọc và đánh giá chính công trình của họ.
Người mới làm nghiên cứu nên nghĩ về chỉ số thế nào?
Hãy biết cách tính và biết chỉ số của mình, vì bạn sẽ được hỏi trong hồ sơ xin học bổng, xin việc, xét chức danh. Hãy giữ hồ sơ học giả trực tuyến sạch sẽ để con số phản ánh đúng.
Nhưng đừng đặt nó làm mục tiêu. Cách chính đáng và bền vững nhất để được trích dẫn là làm nghiên cứu có ích, công bố ở nơi người trong ngành đọc, viết rõ ràng để người khác dễ dùng, chia sẻ dữ liệu khi có thể, và trình bày ở hội thảo để người ta biết tới.
Một bài báo tốt được trích dẫn từ từ, qua nhiều năm. Một bài được đẩy chỉ số bằng mánh khoé thì có ngày bị lật lại.
Có lẽ câu hỏi đáng đặt ra không phải là chỉ số h của mình bao nhiêu, mà là mười năm nữa, có ai còn dùng tới điều mình phát hiện hôm nay không.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ số h bao nhiêu là cao?
Không có ngưỡng chung, vì nó phụ thuộc ngành, tuổi nghề và cơ sở dữ liệu. So sánh chỉ có ý nghĩa giữa những người cùng ngành, cùng giai đoạn sự nghiệp, tính trên cùng một nguồn.
Tự trích dẫn có được tính vào chỉ số h không?
Nhiều công cụ tính cả tự trích dẫn, một số cho phép loại ra. Tự trích dẫn hợp lý là bình thường, nhưng tự trích dẫn quá mức có thể bị xem là thao túng chỉ số.
Chỉ số tác động của tạp chí khác chỉ số h thế nào?
Chỉ số tác động đo mức trích dẫn trung bình của các bài trong một tạp chí trong một khoảng thời gian, còn chỉ số h đo cho một nhà nghiên cứu. Tạp chí có chỉ số cao không đảm bảo từng bài trong đó được trích nhiều.
Làm sao tăng trích dẫn một cách chính đáng?
Làm nghiên cứu chất lượng, công bố ở nơi phù hợp, dùng tiêu đề và tóm tắt rõ ràng, chia sẻ bản truy cập mở hợp pháp, giới thiệu ở hội thảo và giữ hồ sơ học giả trực tuyến cập nhật.
Ở Việt Nam chỉ số h có được dùng trong xét chức danh không?
Các tiêu chí xét chức danh và đánh giá khoa học thay đổi theo từng thời kỳ và từng hội đồng ngành. Hãy đọc văn bản quy định hiện hành thay vì dựa vào lời truyền miệng.
