Tìm tài liệu học thuật ở đâu khi làm luận văn, luận án? Bắt đầu từ công cụ tìm kiếm học thuật miễn phí như Google Scholar để có bức tranh rộng, rồi vào các cơ sở dữ liệu mà thư viện trường bạn đã mua quyền truy cập để tìm chính xác hơn, và đi theo chuỗi trích dẫn xuôi ngược từ vài bài cốt lõi. Và đừng quên thủ thư, người trợ giúp mà học viên bỏ quên nhiều nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Nhiều học viên tìm tài liệu bằng cách gõ tên đề tài vào công cụ tìm kiếm thông thường, rồi nhận về một mớ bài viết báo chí, bài luận trên mạng và tài liệu không rõ nguồn. Tập này mình nói về những nơi tìm đúng, và cách tìm cho có hệ thống.
Công cụ tìm kiếm học thuật: điểm xuất phát tốt nhưng chưa đủ
Google Scholar là công cụ phổ biến nhất vì miễn phí và quét được rất rộng: bài báo, sách, luận án, báo cáo hội thảo. Nó cho bạn biết một bài được trích dẫn bao nhiêu lần, và bấm vào đó để xem ai đã trích dẫn nó.
Nhưng nó cũng có nhược điểm. Nó không lọc chất lượng, nên bài từ tạp chí uy tín nằm cạnh bài từ tạp chí đáng ngờ. Kết quả xếp theo cách của công cụ, không phải theo mức liên quan với câu hỏi của bạn.
Hãy dùng nó như tấm bản đồ đầu tiên. Tìm vài bài được trích dẫn nhiều và vài bài mới đây trong hướng của bạn, đọc lướt, rồi dùng chúng làm điểm neo cho những bước tìm tiếp.
Một mẹo nhỏ: đặt cụm từ trong ngoặc kép khi gõ tìm để tìm đúng cụm, và dùng chức năng lọc theo năm để xem những gì mới nhất.
Cơ sở dữ liệu học thuật mà thư viện trường có quyền truy cập
Nhiều trường đại học và viện nghiên cứu ở Việt Nam mua quyền truy cập các cơ sở dữ liệu học thuật quốc tế, hoặc tham gia các chương trình dùng chung. Mỗi nơi có danh mục khác nhau, và nhiều học viên không hề biết trường mình có gì.
Việc đầu tiên nên làm là vào trang thư viện của trường, tìm mục cơ sở dữ liệu điện tử, và hỏi cách truy cập từ nhà. Nhiều nơi cấp tài khoản riêng hoặc cho truy cập qua mạng của trường.
Các cơ sở dữ liệu chuyên ngành cho phép tìm kiếm chính xác hơn nhiều: lọc theo loại tài liệu, theo lĩnh vực, theo phương pháp, theo từ khoá chủ đề chuẩn của ngành. Với tổng quan có hệ thống, đây là nơi không thể thiếu.
Nếu trường bạn không có quyền truy cập một cơ sở dữ liệu cần thiết, hãy hỏi thư viện về dịch vụ mượn liên thư viện hoặc cung cấp tài liệu. Nhiều nơi có mà ít người dùng.
Đi theo chuỗi trích dẫn: cách tìm hiệu quả nhất
Khi đã có vài bài cốt lõi, hãy đi theo hai chiều. Chiều ngược: xem danh mục tài liệu tham khảo của bài đó để tìm những nghiên cứu trước mà nó dựa vào. Chiều xuôi: xem những bài mới hơn đã trích dẫn nó.
Đi ngược giúp bạn tìm nền móng của hướng nghiên cứu. Đi xuôi giúp bạn biết cuộc tranh luận đang ở đâu hôm nay, ai đã ủng hộ, ai đã phản bác.
Sau vài vòng, bạn sẽ thấy cùng những cái tên lặp lại. Đó là dấu hiệu bạn đã phủ gần hết những gì quan trọng trong hướng đó.
Cách này hiệu quả hơn tìm theo từ khoá vì các nhà nghiên cứu không phải lúc nào cũng dùng cùng một từ cho cùng một khái niệm. Chuỗi trích dẫn nối các bài lại với nhau bất kể họ dùng từ gì.
Tài liệu tiếng Việt, luận án trong nước và bản truy cập mở
Với đề tài gắn với Việt Nam, tài liệu trong nước rất quan trọng. Các tạp chí khoa học trong nước nhiều nơi có trang web đăng toàn văn. Luận án tiến sĩ đã bảo vệ thường được lưu tại thư viện của cơ sở đào tạo, và nhiều nơi đăng tóm tắt hoặc toàn văn trên trang của mình.
Thư viện quốc gia và thư viện các trường lớn cũng lưu giữ luận án, báo cáo đề tài. Nếu cần tài liệu cụ thể, hãy liên hệ trực tiếp thư viện.
Với bài báo quốc tế bị khoá, trước khi bỏ cuộc hãy thử tìm bản truy cập mở hợp pháp: bản tác giả đăng trên kho lưu trữ của trường họ, trên trang cá nhân, hoặc trên kho bản thảo trước công bố. Hoặc đơn giản là viết thư lịch sự cho tác giả xin bản đọc. Phần lớn tác giả rất vui khi có người quan tâm.
Hãy tránh các trang chia sẻ tài liệu vi phạm bản quyền. Ngoài chuyện pháp lý, bạn không biết chắc tài liệu đó có đúng là bản cuối hay không.
Thủ thư và cách tìm có hệ thống
Thủ thư học thuật được đào tạo để giúp người học tìm tài liệu. Họ biết thư viện có gì, biết dùng các cơ sở dữ liệu, biết cách dựng chuỗi tìm kiếm với các toán tử và, hoặc, không. Một buổi hẹn với thủ thư có thể tiết kiệm cho bạn cả tuần.
Hãy lập một bảng từ khoá: khái niệm chính của đề tài, các từ đồng nghĩa, từ tiếng Anh tương ứng, cả những cách gọi khác trong các ngành khác nhau. Tìm theo bảng này, không tìm theo cảm hứng.
Ghi lại mỗi lần tìm: tìm ở đâu, từ khoá gì, ngày nào, ra bao nhiêu kết quả. Nghe thì phiền, nhưng khi viết chương tổng quan hay khi người hướng dẫn hỏi em đã tìm ở đâu, bạn có câu trả lời ngay.
Và biết lúc dừng. Tìm tài liệu có thể kéo dài vô tận. Khi những vòng tìm mới không còn đem lại bài nào quan trọng, đó là lúc chuyển sang đọc và viết.
Câu hỏi thường gặp
Dùng Google Scholar có đủ cho luận văn thạc sĩ không?
Đủ để bắt đầu và tìm phần lớn tài liệu, nhưng nên bổ sung bằng cơ sở dữ liệu chuyên ngành và chuỗi trích dẫn để không bỏ sót. Luôn kiểm nguồn và chất lượng tạp chí của những bài bạn dùng.
Làm sao đọc được bài báo phải trả phí?
Kiểm tra thư viện trường có quyền truy cập không, tìm bản truy cập mở hợp pháp, hoặc viết thư xin tác giả. Nhiều thư viện cũng có dịch vụ cung cấp tài liệu theo yêu cầu.
Tài liệu trên các trang mạng thông thường có dùng được không?
Chỉ dùng khi nguồn rõ ràng và đáng tin, như trang của cơ quan nhà nước, tổ chức quốc tế, báo cáo có tác giả. Bài viết không rõ tác giả, không có nguồn thì không nên làm căn cứ học thuật.
Có nên dùng luận văn thạc sĩ của người khác làm tài liệu tham khảo?
Có thể dùng, đặc biệt khi cần dữ liệu bối cảnh Việt Nam, nhưng nên ưu tiên bài báo đã qua phản biện và luận án tiến sĩ. Đánh giá chất lượng từng luận văn trước khi dựa vào.
Bao nhiêu từ khoá là đủ khi tìm tài liệu?
Không có con số cố định. Hãy liệt kê đủ các khái niệm chính và từ đồng nghĩa của chúng, cả tiếng Việt và tiếng Anh, rồi kết hợp chúng một cách có hệ thống.
