Ghi chép khi đọc tài liệu học thuật thế nào để lúc viết khỏi phải đọc lại? Hãy ghi bằng lời của chính bạn, theo một khuôn cố định cho mọi bài, tách thật rõ đâu là ý của tác giả và đâu là nhận xét của bạn, và gắn nguồn đầy đủ ngay lúc ghi. Làm đúng thì khi ngồi viết, bạn chỉ cần mở sổ ghi chép, không phải lục lại hàng chục tệp bài báo.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Có một cảnh mà rất nhiều học viên quen: tới lúc viết chương tổng quan, nhớ mang máng đã đọc một bài nói đúng ý này, nhưng không nhớ bài nào, và mất cả buổi chiều đi tìm. Tập này là cách để cảnh đó không lặp lại.
Một khuôn ghi chép cố định cho mọi bài
Khuôn cố định giúp bạn không phải nghĩ nên ghi gì mỗi lần đọc, và giúp so sánh các bài với nhau dễ dàng. Một khuôn đơn giản có thể gồm: thông tin nguồn đầy đủ, câu hỏi nghiên cứu, bối cảnh và đối tượng, phương pháp, phát hiện chính, hạn chế, và nhận xét của mình.
Thêm một dòng mà nhiều người bỏ quên: bài này dùng được ở đâu trong luận văn của mình. Chương tổng quan phần nào, chương phương pháp, hay phần bàn luận để so sánh kết quả.
Và một dòng cho những câu đáng trích nguyên văn, kèm số trang. Chỉ ghi khi câu đó thật sự đặc biệt, như một định nghĩa quan trọng.
Với những bài chỉ đọc lượt đầu, khuôn có thể rút gọn còn vài dòng. Với bài cốt lõi, ghi đầy đủ. Quan trọng là bài nào cũng có một bản ghi, dù ngắn.
Viết bằng lời của mình: vừa để hiểu, vừa để tránh đạo văn
Chép nguyên câu của tác giả vào sổ nghe thì an toàn, nhưng nó tạo ra hai vấn đề. Một là bạn chưa chắc đã hiểu. Hai là sau vài tháng, bạn không còn phân biệt được câu nào là của mình, câu nào chép, và có thể vô tình đưa nguyên văn vào luận văn mà không có ngoặc trích.
Rất nhiều trường hợp đạo văn không cố ý bắt đầu từ ghi chép như vậy.
Cách làm tốt là đọc xong một đoạn, gập bài lại hoặc thu nhỏ cửa sổ, rồi viết ý chính theo cách bạn sẽ giải thích cho một người bạn. Nếu không viết được, nghĩa là bạn chưa hiểu, hãy đọc lại.
Khi thật sự cần giữ nguyên văn, hãy đánh dấu thật rõ bằng một ký hiệu riêng mà bạn luôn dùng, kèm số trang. Đừng để nguyên văn và diễn giải trộn lẫn không phân biệt.
Tách ý tác giả với nhận xét của bạn
Trong mỗi bản ghi, hãy có một phần riêng cho suy nghĩ của bạn: mình đồng ý hay nghi ngờ điều gì, bài này mâu thuẫn hay khớp với bài nào khác, nó gợi cho mình câu hỏi gì.
Phần nhận xét này quý hơn bạn nghĩ. Khi viết chương tổng quan, chính những nhận xét như bài này dùng mẫu sinh viên, khác với bài kia dùng mẫu người đi làm, sẽ trở thành lời phân tích làm chương của bạn khác một bản liệt kê.
Một chị nghiên cứu sinh ngành giáo dục dùng hai màu mực: một màu cho ý của tác giả, một màu cho suy nghĩ của chị. Khi viết, chị chỉ cần nhìn màu thứ hai là biết mình đã nghĩ gì.
Nếu ghi trên máy, có thể dùng một tiêu đề riêng như nhận xét của mình, hoặc một ký hiệu đầu dòng cố định.
Giấy hay máy, phần mềm nào?
Không có công cụ tốt nhất, chỉ có công cụ bạn dùng đều. Ghi trên giấy giúp nhiều người nhớ lâu hơn và ít bị phân tâm. Ghi trên máy giúp tìm kiếm nhanh, sắp xếp lại dễ, và không lo mất sổ.
Nhiều người kết hợp: ghi tay khi đọc kỹ, rồi mỗi tuần dành một buổi chép gọn những ý quan trọng vào máy. Việc chép lại cũng là một lần ôn.
Nếu dùng phần mềm quản lý tài liệu tham khảo, hãy tận dụng chức năng ghi chú gắn với từng tài liệu. Như vậy ghi chú luôn đi cùng thông tin nguồn, không bao giờ bị lạc.
Điều quan trọng nhất là chọn một chỗ duy nhất làm kho chính. Ghi chép rải rác ở ba cuốn sổ, hai ứng dụng và mấy tệp văn bản thì cũng như không ghi.
Sắp xếp ghi chép để sẵn sàng khi viết
Theo thời gian, hãy gắn nhãn chủ đề cho mỗi bản ghi, dựa trên cấu trúc dự kiến của chương tổng quan. Ví dụ: yếu tố thu nhập, yếu tố quản lý, phương pháp đo. Một bài có thể mang nhiều nhãn.
Khi viết một mục, bạn lọc tất cả ghi chép có nhãn tương ứng, đọc lại, và thấy ngay các nghiên cứu nói gì về chủ đề đó, giống và khác nhau ở đâu. Việc viết lúc này gần như là sắp xếp và diễn đạt lại những gì đã nghĩ.
Định kỳ, ví dụ mỗi tháng, hãy viết một trang tổng hợp cho mỗi nhãn chủ đề: đến giờ mình biết gì về chủ đề này. Những trang đó chính là bản nháp đầu của chương tổng quan.
Ghi chép tốt là cây cầu giữa đọc và viết. Người không ghi chép phải xây lại cây cầu đó mỗi lần muốn qua sông.
Câu hỏi thường gặp
Ghi chép có cần ghi đầy đủ thông tin trích dẫn không?
Cần, và nên ghi ngay lúc đọc: tác giả, năm, tên bài, tên tạp chí, số trang. Thiếu thông tin nguồn là lý do phổ biến khiến học viên mất thời gian tìm lại hoặc trích dẫn sai.
Diễn giải lại ý tác giả có cần trích dẫn không?
Có. Dù bạn viết bằng lời của mình, ý tưởng vẫn là của tác giả nên phải ghi nguồn. Diễn giải chỉ giúp tránh trùng câu chữ, không thay được việc trích dẫn.
Có nên dùng trợ lý trí tuệ nhân tạo để ghi chép thay mình?
Có thể dùng để gợi ý tóm tắt, nhưng hãy tự đọc và tự viết phần hiểu và nhận xét của mình. Ghi chép do máy làm thay khiến bạn không thật sự hiểu tài liệu, và có thể chứa sai sót.
Ghi chép bao lâu thì nên xem lại?
Xem lại định kỳ, chẳng hạn mỗi tháng, để gắn nhãn chủ đề và viết trang tổng hợp. Xem lại giúp bạn thấy mạch chung và phát hiện chỗ còn thiếu tài liệu.
Ghi chép cho sách khác ghi chép cho bài báo thế nào?
Với sách, nên ghi theo chương và ghi số trang cho từng ý, vì bạn thường chỉ dùng vài chương. Khuôn ghi có thể thêm phần lập luận chính của tác giả qua từng chương.
