Lần đầu làm người hướng dẫn, người mới hay sai ở đâu? Thường ở ba chỗ: làm thay học trò thay vì giúp họ tự làm được, không nói rõ kỳ vọng ngay từ đầu, và né những góp ý thẳng vì ngại làm học trò buồn. Hướng dẫn tốt bắt đầu bằng một cuộc nói chuyện về cách làm việc với nhau, đi tiếp bằng lịch gặp đều đặn, và được nuôi bằng những góp ý cụ thể, kịp thời, tử tế.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Tập này dành cho những người vừa bước qua bên kia bàn: mới bảo vệ tiến sĩ, mới được phân công hướng dẫn học viên cao học đầu tiên. Không ai dạy bạn cách làm người hướng dẫn, phần lớn chúng ta bắt chước người đã hướng dẫn mình, cả điểm tốt lẫn điểm chưa tốt.
Nói rõ kỳ vọng ngay từ buổi đầu
Buổi gặp đầu tiên nên dành để thống nhất cách làm việc, không phải để bàn đề tài. Bao lâu gặp một lần, gặp ở đâu, học viên gửi tài liệu trước bao lâu, bạn trả lời thư trong bao lâu, kênh nào cho việc gấp.
Nói rõ bạn mong đợi gì: học viên chủ động đề xuất hay chờ giao việc, tiến độ từng giai đoạn thế nào, bạn có yêu cầu viết bài báo không. Và hỏi học viên mong đợi gì từ bạn.
Nhiều mâu thuẫn trong quan hệ hướng dẫn đến từ kỳ vọng không nói ra. Học viên nghĩ thầy sẽ đọc từng trang. Thầy nghĩ học viên sẽ tự sửa trước. Mỗi người thất vọng một kiểu mà không ai nói.
Có người viết những thoả thuận này thành một trang ngắn và gửi cho học viên. Nó không phải hợp đồng, chỉ là một điểm tham chiếu khi cần.
Đừng làm thay học trò
Người mới hướng dẫn, nhất là người vừa làm nghiên cứu xong, rất dễ sốt ruột. Thấy học viên viết chậm, phân tích lúng túng, cám dỗ lớn nhất là tự làm luôn cho nhanh: viết lại đoạn văn, chạy lại phân tích.
Làm vậy thì luận văn xong nhanh hơn, nhưng học viên không học được gì. Và tới buổi bảo vệ, họ không giải thích được những gì chính mình không làm.
Thay vì viết lại, hãy chỉ ra vấn đề và hỏi: em thấy đoạn này muốn nói gì, người đọc sẽ hiểu thế nào. Thay vì chạy lại phân tích, hãy chỉ nguồn tài liệu và hẹn học viên giải thích lại cho bạn nghe.
Mục tiêu của hướng dẫn không phải là một luận văn tốt, mà là một người biết làm nghiên cứu. Luận văn tốt là hệ quả.
Góp ý cụ thể, kịp thời và tử tế
Góp ý chung chung như viết chưa tốt, cần sửa lại không giúp được học viên, vì họ không biết sửa chỗ nào. Góp ý cụ thể: đoạn này thiếu câu chủ đề, bảng này cần thêm cỡ mẫu, phần bàn luận chưa so sánh với nghiên cứu nào.
Góp ý kịp thời: bản thảo gửi hai tháng chưa được đọc thì học viên mất đà, và khi nhận góp ý, họ đã quên mình viết gì. Nếu bận, hãy nói rõ khi nào bạn đọc được, và giữ lời.
Góp ý tử tế không có nghĩa là né điều khó. Nếu hướng đi có vấn đề lớn, hãy nói sớm và rõ, đừng để học viên đi tiếp nhiều tháng rồi mới nói ở buổi bảo vệ thử. Người mới hướng dẫn hay ngại nói điều khó vì sợ học viên buồn. Nhưng im lặng mới là điều làm họ tổn thương hơn.
Một cách cân bằng là bắt đầu bằng điều làm tốt, rồi tới vấn đề chính, và kết bằng bước tiếp theo cụ thể.
Ranh giới và chuyện ghi công
Quan hệ hướng dẫn có sự chênh lệch quyền lực. Học viên phụ thuộc vào bạn để tốt nghiệp. Vì vậy người hướng dẫn cần cẩn thận giữ ranh giới: không nhờ học viên làm việc riêng, không để quan hệ cá nhân ảnh hưởng tới đánh giá, không gây áp lực kiểu học viên khó từ chối.
Chuyện ghi công khi viết bài chung cần rõ ràng từ đầu. Ai là tác giả chính, thứ tự tác giả dựa trên đóng góp thế nào. Người hướng dẫn không nên mặc định đứng đầu, cũng không nên đứng tên nếu không có đóng góp thực chất theo chuẩn mực của ngành.
Ở Việt Nam, còn có thói quen học trò tặng quà thầy trong những dịp nhất định. Một món quà nhỏ bày tỏ lòng biết ơn là nét đẹp. Nhưng người hướng dẫn cần đảm bảo không có gì biến thành điều kiện hay áp lực.
Giữ ranh giới rõ ràng bảo vệ cả học viên lẫn chính bạn.
Học cách hướng dẫn từ người khác và từ chính học trò
Hãy nói chuyện với những đồng nghiệp hướng dẫn giỏi, hỏi họ cách xử lý những tình huống khó: học viên mất liên lạc, học viên có vấn đề sức khoẻ tinh thần, học viên muốn bỏ.
Nhiều trường đại học trên thế giới có khoá đào tạo kỹ năng hướng dẫn cho giảng viên mới. Nếu trường bạn có, hãy tham gia. Nếu không, có nhiều tài liệu về hướng dẫn nghiên cứu sinh đáng đọc.
Và hỏi chính học trò. Cuối mỗi giai đoạn, hỏi: cách mình hướng dẫn có gì giúp em, có gì em mong khác đi. Có thể họ ngại nói thật lần đầu, nhưng nếu bạn hỏi thật lòng và không phản ứng tiêu cực, họ sẽ dần cởi mở.
Nhiều người nói rằng hướng dẫn học trò dạy họ về nghiên cứu nhiều hơn chính việc làm nghiên cứu. Có lẽ vì khi phải giải thích cho người khác vì sao làm thế này, ta mới thật sự hiểu mình đã làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Giảng viên mới nên nhận hướng dẫn bao nhiêu học viên?
Trong giới hạn quy chế, người mới nên nhận ít để có thời gian học cách hướng dẫn. Một hai học viên đầu tiên được hướng dẫn kỹ tốt hơn nhiều học viên bị bỏ lửng.
Học viên không tiến bộ thì người hướng dẫn nên làm gì?
Tìm hiểu nguyên nhân: kỹ năng, thời gian, động lực hay vấn đề cá nhân. Đặt mục tiêu nhỏ, gặp thường xuyên hơn trong một thời gian, và nói thẳng về rủi ro nếu tiến độ tiếp tục chậm.
Người hướng dẫn có nên đứng tên bài báo từ luận văn của học viên?
Nếu có đóng góp thực chất về ý tưởng, phương pháp, phân tích hay viết, đứng tên là hợp lý theo chuẩn mực nhiều ngành. Thứ tự tác giả nên được thống nhất minh bạch với học viên.
Hướng dẫn học viên lớn tuổi hơn mình thì sao?
Khá phổ biến ở bậc cao học. Tôn trọng kinh nghiệm thực tế của họ, và tập trung vào vai trò chuyên môn về phương pháp nghiên cứu. Sự tôn trọng hai chiều giúp mọi việc dễ dàng.
Học viên nhờ viết giúp luận văn thì trả lời sao?
Từ chối rõ ràng và giải thích rằng đó là vi phạm liêm chính học thuật. Đề nghị những cách hỗ trợ chính đáng như góp ý chi tiết, gặp thường xuyên hơn hay chỉ tài liệu học.
