Tổng quan hệ thống khác tổng quan thông thường ở chỗ nào? Ở chỗ mọi bước đều được định trước và ghi lại: câu hỏi cụ thể, tìm ở những cơ sở dữ liệu nào, dùng chuỗi từ khoá nào, tiêu chí nào để chọn và loại bài, đánh giá chất lượng nghiên cứu ra sao. Một người khác làm lại đúng quy trình đó sẽ tìm ra gần như cùng một tập bài. Tổng quan thông thường thì linh hoạt hơn, dựa nhiều vào hiểu biết và lựa chọn của người viết.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Ngày càng nhiều nghiên cứu sinh chọn làm một tổng quan hệ thống làm bài báo đầu tiên. Đó là lựa chọn tốt, nhưng cũng là công việc nặng hơn nhiều người tưởng. Tập này mình nói về bản chất, khi nào nên làm, và những bẫy thường gặp.
Tổng quan thông thường: mạnh ở chiều sâu, yếu ở tính minh bạch
Tổng quan thông thường, hay còn gọi là tổng quan tường thuật, là kiểu bạn vẫn viết trong chương hai của luận văn. Người viết chọn tài liệu dựa trên hiểu biết, sắp xếp theo lập luận của mình, và đưa ra một bức tranh về lĩnh vực.
Điểm mạnh của nó là linh hoạt và có thể rất sâu sắc khi người viết giỏi. Nhiều bài tổng quan kinh điển của các nhà khoa học lớn thuộc loại này.
Điểm yếu là khó biết người viết đã bỏ sót gì, và vì sao chọn bài này mà không chọn bài kia. Người viết có thể vô tình chọn những bài ủng hộ quan điểm của mình.
Tổng quan hệ thống ra đời để giảm điểm yếu đó, đặc biệt trong những lĩnh vực mà quyết định dựa trên tổng hợp bằng chứng, như y học.
Các bước của một tổng quan hệ thống
Bước đầu là đặt câu hỏi thật cụ thể, thường theo một khung xác định rõ đối tượng, can thiệp hay yếu tố, so sánh, và kết quả quan tâm. Câu hỏi mơ hồ sẽ làm mọi bước sau rối.
Bước hai là viết đề cương trước khi tìm, ghi rõ nơi tìm, chuỗi từ khoá, tiêu chí chọn và loại bài. Trong một số lĩnh vực, đề cương này được đăng ký công khai trước khi làm để tránh việc đổi tiêu chí khi thấy kết quả.
Bước ba là tìm kiếm trên nhiều cơ sở dữ liệu, rồi sàng lọc qua nhiều vòng: đọc tiêu đề và tóm tắt để loại bài không liên quan, rồi đọc toàn văn để quyết định cuối cùng. Thường có hai người sàng lọc độc lập và bàn nhau khi bất đồng.
Bước bốn là trích xuất dữ liệu từ các bài được chọn theo một biểu mẫu, đánh giá chất lượng từng nghiên cứu, rồi tổng hợp. Nếu các nghiên cứu đủ giống nhau, có thể gộp số liệu bằng phân tích gộp. Nếu không, tổng hợp bằng lời theo cách có hệ thống.
Khi nào nên làm tổng quan hệ thống?
Nên làm khi câu hỏi đủ hẹp và đã có một lượng nghiên cứu đáng kể để tổng hợp. Nếu mới có vài nghiên cứu, tổng quan hệ thống sẽ mỏng. Nếu có hàng nghìn, bạn cần thu hẹp câu hỏi.
Nên làm khi lĩnh vực cần một bức tranh khách quan về bằng chứng, ví dụ các nghiên cứu ra kết quả trái ngược nhau và người ta cần biết rốt cuộc bằng chứng nghiêng về đâu.
Với nghiên cứu sinh, một tổng quan hệ thống có thể vừa là nền cho luận án, vừa là bài báo đầu tiên. Nó rèn kỹ năng tìm kiếm và đánh giá tài liệu rất tốt.
Trước khi bắt đầu, hãy kiểm xem đã có ai làm tổng quan hệ thống cho câu hỏi này gần đây chưa. Nếu có, hoặc bạn tìm một góc khác, hoặc bạn cập nhật nó với những nghiên cứu mới.
Những bẫy thường gặp
Bẫy thứ nhất là đánh giá thấp khối lượng công việc. Một tìm kiếm có hệ thống có thể trả về hàng nghìn kết quả, và sàng lọc chúng tốn nhiều tuần. Hãy tính thời gian thật rộng.
Bẫy thứ hai là làm một mình. Nhiều chuẩn mực yêu cầu ít nhất hai người sàng lọc độc lập để giảm thiên lệch. Hãy tìm một bạn cùng nhóm, và đổi lại bạn giúp họ ở dự án của họ.
Bẫy thứ ba là gọi một tổng quan thông thường là tổng quan hệ thống chỉ vì có ghi vài từ khoá tìm kiếm. Người phản biện có kinh nghiệm sẽ nhận ra ngay khi thấy thiếu đề cương, thiếu sơ đồ sàng lọc, thiếu đánh giá chất lượng.
Bẫy thứ tư là không theo hướng dẫn báo cáo chuẩn của lĩnh vực. Nhiều tạp chí yêu cầu tổng quan hệ thống tuân theo một bộ hướng dẫn báo cáo quốc tế, kèm danh mục kiểm tra và sơ đồ luồng sàng lọc. Tìm hiểu nó từ đầu, đừng đợi tới lúc nộp bài.
Các kiểu tổng quan khác nằm giữa hai đầu
Giữa tổng quan tường thuật và tổng quan hệ thống còn nhiều kiểu khác. Tổng quan phạm vi dùng để lập bản đồ một lĩnh vực rộng, xem đã có những gì nghiên cứu, mà không nhất thiết đánh giá chất lượng từng bài.
Tổng quan nhanh là phiên bản rút gọn của tổng quan hệ thống, dùng khi cần kết quả sớm, chấp nhận bỏ bớt một số bước và nói rõ điều đó.
Tổng quan tích hợp kết hợp cả nghiên cứu định lượng và định tính để xây một hiểu biết toàn diện hơn.
Chọn kiểu nào tuỳ câu hỏi và mục đích. Điều quan trọng là gọi đúng tên kiểu mình làm và theo đúng chuẩn mực của kiểu đó. Một tổng quan phạm vi làm tốt có giá trị hơn nhiều so với một tổng quan hệ thống làm nửa vời.
Câu hỏi thường gặp
Phân tích gộp là gì?
Là kỹ thuật thống kê gộp kết quả định lượng từ nhiều nghiên cứu tương tự để ước lượng một hiệu ứng chung chính xác hơn. Nó thường là một phần của tổng quan hệ thống, khi các nghiên cứu đủ giống nhau để gộp.
Tổng quan hệ thống có cần đăng ký đề cương trước không?
Trong nhiều lĩnh vực như y học, đăng ký đề cương trước được khuyến khích mạnh hoặc được tạp chí yêu cầu. Ở các lĩnh vực khác chưa phổ biến bằng, nhưng viết đề cương rõ trước khi làm luôn là thực hành tốt.
Một người có làm được tổng quan hệ thống không?
Về kỹ thuật có thể, nhưng chuẩn mực thường yêu cầu ít nhất hai người sàng lọc và trích xuất độc lập để giảm sai lệch. Làm một mình nên nói rõ trong phần hạn chế.
Tổng quan hệ thống mất bao lâu?
Tuỳ phạm vi câu hỏi và số bài tìm được, thường nhiều tháng. Đừng coi nó là việc làm nhanh trong vài tuần.
Luận văn thạc sĩ có nên làm tổng quan hệ thống không?
Có thể, nếu ngành chấp nhận tổng quan hệ thống là một luận văn và người hướng dẫn có kinh nghiệm. Với nhiều học viên, áp dụng cách tìm kiếm có hệ thống cho chương tổng quan đã là bước tiến tốt.
