Ai được đứng tên tác giả một bài báo khoa học? Theo các chuẩn mực quốc tế phổ biến, là người có đóng góp thực chất vào ý tưởng, thiết kế, thu thập hay phân tích dữ liệu, có tham gia viết hoặc sửa bài một cách nghiêm túc, đã đồng ý với bản cuối cùng, và sẵn sàng chịu trách nhiệm về nội dung. Chức vụ trưởng khoa, việc cấp kinh phí hay cho mượn phòng thí nghiệm không tự động cho quyền đứng tên. Còn thứ tự tác giả thì mỗi ngành một thông lệ, và nên được thống nhất càng sớm càng tốt.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Chuyện đứng tên nghe như thủ tục, nhưng là nguồn của rất nhiều bất hoà trong các nhóm nghiên cứu, và ở mức nghiêm trọng là vi phạm liêm chính. Tập này nói về tiêu chí, về những vùng xám, và cách tránh tranh chấp.
Tiêu chí đứng tên theo chuẩn mực phổ biến
Một trong những bộ tiêu chí được trích dẫn nhiều nhất là của một uỷ ban quốc tế các biên tập viên tạp chí y khoa. Theo đó, một tác giả cần đáp ứng đủ bốn điều: có đóng góp đáng kể vào ý tưởng, thiết kế, thu thập, phân tích hoặc diễn giải dữ liệu, có viết bản thảo hoặc sửa chữa nghiêm túc nội dung quan trọng, đồng ý với bản cuối cùng để công bố, và đồng ý chịu trách nhiệm về mọi khía cạnh của công trình.
Nhiều ngành ngoài y khoa cũng dùng tinh thần tương tự, dù chi tiết có khác. Điều cốt lõi là đứng tên đi đôi với đóng góp và trách nhiệm.
Những người có đóng góp nhưng không đủ tiêu chí tác giả, như người hỗ trợ kỹ thuật, người đọc góp ý, người cung cấp dữ liệu, người cấp kinh phí, nên được ghi nhận trong phần lời cảm ơn.
Nhiều tạp chí hiện yêu cầu ghi rõ vai trò đóng góp của từng tác giả theo một bảng phân loại vai trò chuẩn, như ai lên ý tưởng, ai phân tích, ai viết bản nháp. Điều này làm việc đứng tên minh bạch hơn.
Tác giả danh dự và tác giả ma
Tác giả danh dự là người được thêm tên vào bài dù không có đóng góp thực chất, thường vì chức vụ, vì quan hệ, hay vì tên họ giúp bài dễ được chấp nhận. Ở Việt Nam, chuyện thêm tên lãnh đạo hay thêm tên người quen để giúp họ đủ điều kiện xét chức danh từng được bàn tới nhiều.
Tác giả ma là chiều ngược lại: người có đóng góp thực chất nhưng không được đứng tên. Có thể là nghiên cứu sinh làm phần lớn công việc mà không được ghi, hay người viết thuê cho một bài mang tên người khác.
Cả hai đều là vi phạm liêm chính. Tác giả danh dự làm sai lệch thông tin về ai đã làm gì, và chia sẻ trách nhiệm cho người không biết gì về công trình. Tác giả ma thì tước đi công sức của người làm.
Một dạng đặc biệt nghiêm trọng là mua bán suất đứng tên, trả tiền để được thêm tên vào một bài sắp đăng. Chuyện này đã bị phát hiện và xử lý ở nhiều nơi trên thế giới.
Thứ tự tác giả: mỗi ngành một thông lệ
Ở nhiều ngành khoa học tự nhiên và y sinh, tác giả đứng đầu là người làm phần lớn công việc, thường là nghiên cứu sinh hay nghiên cứu viên trẻ. Tác giả đứng cuối thường là trưởng nhóm, người định hướng và thường là người hướng dẫn. Những người ở giữa xếp theo mức đóng góp.
Ở một số ngành như toán học hay kinh tế học, thông lệ phổ biến là xếp theo thứ tự chữ cái, và thứ tự không nói lên mức đóng góp.
Ở khoa học xã hội và nhân văn, thường xếp theo mức đóng góp giảm dần.
Vì thông lệ khác nhau, người đánh giá hồ sơ từ ngành khác có thể hiểu sai vai trò của bạn. Nhiều người ghi rõ vai trò của mình trong sơ yếu lý lịch để tránh hiểu lầm. Và nhiều quy định ở Việt Nam có cách tính riêng cho tác giả chính, tác giả liên hệ, nên hãy đọc kỹ quy định áp dụng cho bạn.
Tác giả liên hệ và tác giả đồng đứng đầu
Tác giả liên hệ là người chịu trách nhiệm liên lạc với tạp chí trong quá trình nộp bài, phản biện, và sau khi đăng. Thường là tác giả chính hoặc trưởng nhóm. Vai trò này đòi hỏi trách nhiệm thật: trả lời phản biện, xử lý thắc mắc của người đọc, và nếu có vấn đề, là người đầu tiên được hỏi.
Khi hai người đóng góp ngang nhau cho vị trí đầu, nhiều tạp chí cho phép ghi chú đồng tác giả thứ nhất. Đây là cách công bằng khi hai nghiên cứu sinh cùng làm một dự án.
Ở Việt Nam, vai trò tác giả chính và tác giả liên hệ có ý nghĩa trong nhiều quy định về tính điểm công trình hay điều kiện bảo vệ luận án. Điều này đôi khi tạo áp lực tranh giành vị trí.
Cách tốt nhất vẫn là minh bạch: vị trí nào phản ánh đúng đóng góp, và mọi người trong nhóm đều đồng ý.
Thống nhất sớm để khỏi tranh chấp
Phần lớn tranh chấp về đứng tên xảy ra vì không ai nói gì cho tới khi bài sắp nộp. Lúc đó ai cũng đã đầu tư công sức và có kỳ vọng riêng.
Hãy bàn chuyện đứng tên ngay khi bắt đầu dự án: ai sẽ làm gì, ai dự kiến là tác giả, thứ tự dự kiến ra sao. Ghi lại bằng văn bản đơn giản, một thư điện tử gửi cả nhóm là đủ.
Xem lại khi vai trò thay đổi. Một người dự kiến làm phần phân tích nhưng rút lui giữa chừng, một người mới tham gia gánh phần lớn việc viết. Thứ tự nên thay đổi theo.
Nếu vẫn có tranh chấp, hãy tìm một người trung gian mà cả nhóm tôn trọng, hoặc tham khảo bộ phận phụ trách liêm chính của trường. Đứng tên tác giả không phải phần thưởng hay món quà, mà là một lời khẳng định: mình đã làm điều này và mình chịu trách nhiệm về nó.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng dẫn có nghiễm nhiên được đứng tên bài của học trò không?
Không nghiễm nhiên. Nếu người hướng dẫn có đóng góp thực chất về ý tưởng, thiết kế, phân tích hay viết, việc đứng tên là hợp lý. Chỉ hướng dẫn chung chung thì nên ghi trong lời cảm ơn.
Cấp kinh phí cho nghiên cứu có được đứng tên không?
Theo phần lớn chuẩn mực, cấp kinh phí hay quản lý chung không đủ để đứng tên tác giả. Người cấp kinh phí được ghi nhận trong phần tài trợ và lời cảm ơn.
Có được rút tên khỏi bài báo không?
Có thể, nếu bạn không đồng ý với nội dung hay phát hiện có vấn đề. Việc này cần thông báo cho các tác giả khác và cho tạp chí. Rút tên sau khi đã đăng phức tạp hơn và có thể liên quan tới đính chính.
Thêm tên người không đóng góp để giúp họ đủ điều kiện có sao không?
Đó là tác giả danh dự, một dạng vi phạm liêm chính. Cả người thêm và người được thêm đều có thể chịu hậu quả nếu bị phát hiện.
Làm sao chứng minh đóng góp của mình khi có tranh chấp?
Lưu giữ ghi chép công việc, thư trao đổi, các phiên bản bản thảo có ngày tháng. Những tài liệu này giúp làm rõ ai đã làm gì khi cần giải quyết tranh chấp.
