Đạo văn là gì? Là dùng chữ, ý tưởng, dữ liệu, hình ảnh hay cấu trúc lập luận của người khác mà không ghi nguồn đúng cách, khiến người đọc hiểu rằng đó là của bạn. Ngoài chép nguyên văn, có những dạng mà người học sau đại học hay mắc mà không biết: diễn giải quá sát câu gốc, ghép câu từ nhiều nguồn, dịch tài liệu nước ngoài mà không ghi nguồn, và dùng lại bài cũ của chính mình.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Mình tin rằng phần lớn người vi phạm trong luận văn không cố ý gian lận. Họ chỉ không được dạy rõ ranh giới nằm ở đâu. Tập này vẽ lại ranh giới đó, từng dạng một.
Chép nguyên văn không ngoặc kép: dạng dễ thấy nhất
Dạng rõ nhất là chép nguyên đoạn văn của người khác vào bài của mình mà không đặt trong ngoặc kép và không ghi nguồn. Ai cũng biết đó là sai.
Nhưng có một biến thể hay gặp hơn: chép nguyên văn có ghi nguồn, nhưng không đặt trong ngoặc kép. Nhiều người nghĩ ghi nguồn là đủ. Thật ra không. Ghi nguồn mà không có ngoặc kép cho người đọc hiểu đây là lời của bạn diễn giải ý người khác, trong khi thật ra là chữ của người khác.
Theo nhiều quy định liêm chính học thuật, đó vẫn là một dạng đạo văn, dù nhẹ hơn.
Quy tắc đơn giản: chữ của người khác thì ngoặc kép kèm nguồn, ý của người khác thì viết bằng lời mình kèm nguồn. Không có trường hợp thứ ba.
Diễn giải quá sát và ghép nguồn
Diễn giải quá sát là lấy câu gốc, thay vài từ bằng từ đồng nghĩa, đổi thứ tự vài cụm, và coi như đã viết lại. Cấu trúc câu, nhịp lập luận, thậm chí những hình ảnh đặc trưng vẫn là của tác giả gốc.
Phần mềm kiểm tra trùng lặp có khi không bắt được vì các từ đã khác. Nhưng người đọc có kinh nghiệm đặt hai đoạn cạnh nhau là thấy ngay.
Ghép nguồn là lấy một câu từ bài này, một câu từ bài kia, nối lại thành đoạn văn trôi chảy, có khi có ghi nguồn từng câu. Kết quả là một đoạn văn không có tiếng nói của bạn, chỉ là tấm chăn chắp vá chữ người khác.
Cả hai dạng đều thường bắt nguồn từ việc viết trong khi mở tài liệu gốc bên cạnh. Cách tránh: đọc, hiểu, đóng tài liệu, rồi mới viết.
Dịch mà không ghi nguồn: bẫy riêng của người Việt
Đây là dạng rất phổ biến trong luận văn ở Việt Nam. Người viết đọc tài liệu tiếng Anh, dịch sang tiếng Việt, đưa vào luận văn như lời của mình. Vì là tiếng Việt, phần mềm kiểm tra trùng lặp với nguồn tiếng Anh thường không phát hiện.
Nhưng về bản chất, đó là đạo văn: ý tưởng, cấu trúc, lập luận đều của tác giả gốc. Việc chuyển ngữ không làm nó thành của bạn.
Ngày nay, công cụ phát hiện đạo văn xuyên ngôn ngữ đã xuất hiện và ngày càng tốt hơn. Người phản biện đọc tài liệu quốc tế cũng dễ nhận ra một đoạn quen quen.
Cách làm đúng: khi dùng ý từ tài liệu nước ngoài, ghi nguồn như mọi trích dẫn khác. Nếu dịch sát một đoạn để trích, ghi rõ đó là bản dịch của bạn, kèm nguồn gốc.
Tự đạo văn và đạo văn ý tưởng
Tự đạo văn nghe lạ tai: làm sao đạo văn chính mình. Thật ra đó là dùng lại những đoạn văn, kết quả, dữ liệu từ bài đã công bố của chính bạn mà không ghi nguồn, trình bày như thể là mới. Ví dụ dùng nguyên chương tổng quan của luận văn thạc sĩ cho luận án tiến sĩ mà không nói, hay đăng một kết quả ở hai tạp chí.
Vấn đề là người đọc bị hiểu lầm về tính mới, và có khi vi phạm bản quyền vì bài đã công bố thuộc quyền của nhà xuất bản.
Đạo văn ý tưởng là lấy một ý tưởng nghiên cứu, một giả thuyết, một cách tiếp cận mà người khác chia sẻ, qua hội thảo, qua buổi trao đổi, qua bản thảo bạn được đọc khi phản biện, rồi dùng như của mình. Không có câu chữ nào bị chép, nhưng vẫn là lấy của người khác.
Ranh giới ở đây mờ hơn, nhưng nguyên tắc vẫn vậy: nếu ý tưởng đến từ ai đó, hãy ghi nhận họ, dù chỉ là một lời cảm ơn trong phần ghi nhận.
Vì sao người ta mắc, và cách tự bảo vệ
Lý do phổ biến nhất là ghi chép cẩu thả: chép câu gốc vào sổ không đánh dấu, vài tháng sau không nhớ đâu là của mình. Lý do thứ hai là áp lực thời gian: viết vội vào phút chót, mở tài liệu bên cạnh và gần như chép theo. Lý do thứ ba là không được dạy rõ ranh giới.
Cách tự bảo vệ bắt đầu từ ghi chép: luôn tách rõ nguyên văn, diễn giải và suy nghĩ riêng, luôn ghi nguồn ngay khi ghi.
Khi viết, tập thói quen đóng tài liệu gốc. Viết từ ghi chép và từ hiểu biết của mình. Sau đó mới mở lại để kiểm tra tính chính xác và ghi nguồn.
Trước khi nộp, tự kiểm tra: đọc lại từng đoạn và hỏi, ý này của ai, chữ này của ai. Và nếu trường cho phép, dùng phần mềm kiểm tra trùng lặp trên bản nháp để phát hiện chỗ sơ suất. Liêm chính học thuật không phải là không bao giờ dùng ý người khác, mà là luôn nói rõ ý nào của ai.
Câu hỏi thường gặp
Đạo văn không cố ý có bị xử lý không?
Có thể có. Nhiều quy định xét cả hậu quả chứ không chỉ động cơ, dù mức xử lý thường nhẹ hơn khi không cố ý. Cách tốt nhất là phòng tránh từ khâu ghi chép và viết.
Dùng lại chương tổng quan của luận văn thạc sĩ cho luận án có được không?
Có thể phát triển từ đó, nhưng cần viết lại, cập nhật và ghi nguồn luận văn cũ khi dùng lại nội dung. Hỏi quy định của cơ sở đào tạo về việc dùng lại công trình của chính mình.
Ghi nguồn rồi mà vẫn bị coi là đạo văn được sao?
Được, nếu chép nguyên văn mà không đặt trong ngoặc kép, hay diễn giải quá sát câu gốc. Ghi nguồn chỉ là một phần, cách trình bày chữ của người khác cũng phải đúng.
Dùng hình ảnh, biểu đồ của người khác có cần xin phép không?
Luôn cần ghi nguồn. Với bài báo công bố, dùng lại hình đã đăng thường cần xin phép nhà xuất bản hay tác giả, tuỳ giấy phép của nguồn gốc.
Luận văn bị phát hiện đạo văn sau khi đã bảo vệ thì sao?
Nhiều cơ sở đào tạo có quy định xem xét lại, và hậu quả có thể tới thu hồi văn bằng tuỳ mức độ. Đây là lý do cần cẩn thận ngay từ đầu.
