Năm đầu nghiên cứu sinh nên làm gì? Hãy dùng nó cho bốn việc: đọc có hệ thống chứ không đọc tràn lan, thu hẹp dần câu hỏi nghiên cứu, lập một nhịp làm việc đều với người hướng dẫn, và viết mỗi tuần, dù chỉ là vài trang ghi chép. Những người lạc ở năm đầu thường giống nhau ở một điểm: họ đọc rất nhiều nhưng gần như không viết gì.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Năm đầu tiến sĩ có một sự tự do đáng sợ. Không còn lịch học dày như thạc sĩ, không ai giao bài mỗi tuần, thời gian trải dài phía trước. Tập này mình nói về cách biến sự tự do đó thành đà chạy, thay vì thành một năm trôi qua trong cảm giác bận mà không tới đâu.
Vì sao năm đầu dễ trôi mất?
Vì không có thời hạn gần. Luận án thì còn mấy năm mới bảo vệ, báo cáo tiến độ thì còn mấy tháng. Não người rất giỏi hoãn việc khi hạn chót ở xa.
Thêm vào đó là cảm giác phải đọc hết đã rồi mới làm. Mỗi bài báo dẫn tới mười bài khác, mỗi bài khác lại dẫn tới mười bài nữa. Sau sáu tháng, bạn có một thư mục đầy tệp tải về, và một cảm giác mình chưa biết gì.
Nhiều nghiên cứu sinh ở Việt Nam còn vừa đi làm vừa làm luận án, nên năm đầu bị công việc cơ quan chiếm gần hết. Họ tự hứa sẽ bắt đầu khi rảnh hơn, và cái lúc rảnh hơn ấy hiếm khi đến.
Nhận ra những cái bẫy này từ sớm đã là một nửa cách tránh chúng.
Đọc có hệ thống: đọc để trả lời câu hỏi, không đọc để biết hết
Thay vì đọc mọi thứ liên quan, hãy đặt cho mình vài câu hỏi dẫn đường: những ai là tác giả chính trong hướng này, họ đang tranh luận về điều gì, phương pháp nào đang được dùng nhiều, và chỗ nào còn trống.
Bắt đầu từ vài bài tổng quan gần đây trong lĩnh vực, rồi đi ngược về các bài được dẫn nhiều, và đi xuôi tới các bài mới dẫn lại chúng. Cách này giúp bạn thấy bản đồ trước khi đi vào từng con hẻm.
Mỗi bài đọc xong, viết vài dòng bằng lời của mình: bài này hỏi gì, làm gì, tìm ra gì, mình nghĩ sao. Vài dòng thôi, nhưng làm đều. Sau một năm, những dòng này là nguyên liệu cho chương tổng quan.
Và đặt giới hạn. Ví dụ ba tháng đầu tập trung đọc rộng, sau đó mỗi tuần chỉ đọc những gì liên quan trực tiếp tới câu hỏi đang thu hẹp. Không có giới hạn, việc đọc sẽ nuốt cả năm.
Lập nhịp với người hướng dẫn ngay từ tháng đầu
Buổi gặp đầu tiên với người hướng dẫn nên dành để thống nhất cách làm việc: bao lâu gặp một lần, gặp trực tiếp hay trực tuyến, gửi tài liệu trước bao lâu, liên lạc qua kênh nào khi có việc gấp.
Nhiều nghiên cứu sinh ngại hỏi những chuyện này vì sợ bị coi là đòi hỏi. Thực tế, người hướng dẫn thường thấy dễ chịu hơn khi có quy ước rõ, thay vì nhận tin nhắn lúc nửa đêm hay thấy nghiên cứu sinh biến mất ba tháng.
Trước mỗi buổi gặp, gửi một trang ngắn: tuần qua mình làm được gì, đang vướng ở đâu, muốn hỏi thầy cô điều gì. Sau buổi gặp, gửi lại vài dòng tóm tắt những gì đã thống nhất. Thói quen nhỏ này làm mọi buổi gặp có ích hơn hẳn.
Và đừng chỉ gặp khi có kết quả đẹp. Những lúc bế tắc mới là lúc cần gặp nhất.
Viết mỗi tuần, ngay cả khi chưa có gì để viết
Nghe thì ngược, nhưng viết là cách để nghĩ. Khi bạn cố viết ra câu hỏi nghiên cứu của mình trong một đoạn, bạn mới phát hiện nó còn mơ hồ ở đâu.
Hãy đặt một mục tiêu nhỏ và đều: ví dụ mỗi tuần hai trang. Có thể là ghi chép đọc, một đoạn tổng quan nháp, một bản mô tả phương pháp dự kiến, hay chỉ là suy nghĩ về điều bạn chưa hiểu.
Nhiều nghiên cứu sinh mình biết dành một buổi sáng cố định mỗi tuần chỉ để viết, tắt điện thoại, không đọc thêm gì. Họ gọi vui là buổi sáng không được tra cứu. Sau một năm, họ có trong tay vài chục trang, và một câu hỏi nghiên cứu đã được mài qua nhiều lần.
Bản nháp năm đầu hầu như không giữ nguyên được. Nhưng không có bản nháp đó, bạn không có gì để sửa.
Tìm bạn đồng hành và giữ sức cho đường dài
Làm tiến sĩ cô đơn hơn bạn tưởng. Hãy tìm vài nghiên cứu sinh cùng khoá hoặc cùng ngành để gặp nhau định kỳ, có thể là nhóm đọc bài báo, nhóm viết cùng nhau, hay chỉ là một buổi cà phê mỗi tháng để kể chuyện.
Tham gia hội thảo nội bộ của khoa, dù chỉ ngồi nghe. Nghe người khác trình bày nghiên cứu giúp bạn thấy một công trình trông như thế nào ở các giai đoạn khác nhau.
Và đặt ra từ đầu những ranh giới để giữ sức: ngày nghỉ cố định, giờ ngủ, thời gian cho gia đình. Năm đầu còn hăng hái nên dễ làm quá sức, rồi kiệt ở năm thứ hai.
Cuối năm đầu, hãy tự hỏi một câu: nếu phải nói câu hỏi nghiên cứu của mình trong một câu, mình nói được chưa. Nếu nói được, dù còn thô, bạn đã dùng năm đầu đúng cách.
Câu hỏi thường gặp
Năm đầu nghiên cứu sinh có phải học học phần không?
Phần lớn chương trình tiến sĩ ở Việt Nam có một số học phần ở trình độ tiến sĩ và các chuyên đề, số lượng tuỳ quy chế và việc bạn đã có thạc sĩ đúng ngành hay chưa. Hãy xem kế hoạch học tập cá nhân mà cơ sở đào tạo yêu cầu.
Có nên bắt đầu viết bài báo ngay năm đầu không?
Nếu có sẵn dữ liệu từ luận văn thạc sĩ hoặc một bài tổng quan tốt, viết bài báo năm đầu là khởi đầu đẹp. Nếu chưa, hãy tập trung xây nền và thu hẹp câu hỏi trước, bài báo sẽ đến ở năm sau.
Làm sao biết mình đọc đủ để bắt đầu nghiên cứu?
Khi bạn thấy các bài mới đọc phần lớn nhắc lại những điều đã biết, và bạn nói được ai đang tranh luận về điều gì, đó là dấu hiệu tốt. Không bao giờ có lúc đọc đủ hoàn toàn.
Người hướng dẫn không giao việc cụ thể thì làm gì?
Nhiều người hướng dẫn mong nghiên cứu sinh tự chủ động. Hãy tự đề xuất kế hoạch và mục tiêu cho vài tháng, gửi cho họ góp ý, thay vì chờ được giao.
Vừa đi làm vừa làm tiến sĩ năm đầu nên ưu tiên gì?
Ưu tiên giữ một khung giờ cố định mỗi tuần cho luận án, và chọn việc có ích nhất trong khung giờ ấy, thường là thu hẹp câu hỏi và viết. Nói chuyện với cơ quan về lịch học và những giai đoạn bạn cần thời gian.
