Kiệt sức khi làm nghiên cứu sinh thì làm gì? Trước hết là nhận ra nó sớm, vì kiệt sức hiếm khi ập đến một ngày, nó thấm dần qua nhiều tuần. Sau đó là chia lại công việc thành những đích ngắn có thể chạm tới, nói thật với người hướng dẫn và người thân, và tìm tới chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ khi mệt mỏi kéo dài hay ảnh hưởng tới ăn ngủ. Nghỉ ngơi đúng lúc là một phần của công việc, không phải là bỏ cuộc.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Tập này mình nói nhẹ nhàng hơn mọi khi, vì chủ đề này chạm vào nhiều người hơn người ta thường thừa nhận. Nếu bạn đang nghe trong lúc thấy rất mệt, mình mong bạn nghe hết, và biết rằng cảm giác của bạn là điều rất nhiều người trong nghề đã trải qua.
Vì sao nghiên cứu sinh dễ kiệt sức hơn người đi làm?
Công việc của nghiên cứu sinh có vài đặc điểm rất riêng. Nó không có điểm dừng rõ ràng: luôn còn một bài báo để đọc, một phân tích để chạy lại, một đoạn để viết lại. Không có giờ tan ca nào nói với bạn là hôm nay đủ rồi.
Phản hồi thì thưa và thường là phê bình. Bạn làm ba tháng, gửi bản thảo, nhận về một trang góp ý chỉ ra chỗ chưa được. Bài báo gửi đi, chờ nhiều tháng, nhận thư từ chối. Hiếm có ai khen bạn đã làm tốt.
Và nó cô đơn. Bạn là người duy nhất trên đời đang nghĩ sâu về câu hỏi đó. Bạn bè đi làm không hiểu bạn đang làm gì, gia đình hỏi bao giờ xong.
Cộng ba thứ này lại qua vài năm, không khó hiểu vì sao nhiều nghiên cứu sinh nói về cảm giác kiệt quệ. Đó không phải là dấu hiệu bạn yếu, mà là phản ứng dễ hiểu với một kiểu công việc đặc biệt.
Những dấu hiệu nhỏ nên để ý
Dấu hiệu sớm thường không phải là gục ngã, mà là những thay đổi nhỏ. Bạn mở tệp luận án rồi đóng lại mà không gõ được chữ nào, nhiều ngày liền. Bạn né tránh gặp người hướng dẫn, né cả tin nhắn của họ.
Bạn bắt đầu thấy mọi thứ mình làm đều vô nghĩa, kể cả những phần trước đây từng thích. Bạn so sánh mình với bạn bè cùng khoá và thấy mình tụt lại quá xa.
Cơ thể cũng lên tiếng: ngủ không sâu, hay đau đầu, ăn uống thất thường, dễ cáu với người thân vì chuyện nhỏ.
Khi thấy nhiều dấu hiệu như vậy kéo dài vài tuần, đó là lúc dừng lại và nhìn thẳng vào nó, thay vì tự nhủ cố thêm chút nữa rồi sẽ ổn.
Chia lại công việc thành những đích ngắn
Một trong những nguồn gây mệt là mục tiêu quá xa: hoàn thành luận án. Nó xa tới mức mỗi ngày làm việc đều thấy như muối bỏ biển.
Hãy chia nó thành những đích nhỏ có thể xong trong một tuần, thậm chí một ngày: đọc xong hai bài báo, viết một đoạn phương pháp, vẽ lại một biểu đồ. Khi xong, gạch đi. Cảm giác gạch được một việc nghe đơn giản, nhưng nó trả lại cho bạn cảm giác mình đang tiến lên.
Đặt giờ bắt đầu và giờ kết thúc cho ngày làm việc, và tôn trọng giờ kết thúc như tôn trọng giờ tan ca. Nhiều nghiên cứu sinh làm việc hiệu quả hơn khi làm ít giờ hơn mà tập trung hơn.
Và giữ lại một thứ gì đó ngoài luận án mà bạn làm tốt và thấy vui: chạy bộ, nấu ăn, chơi đàn, chăm cây. Nó nhắc bạn rằng giá trị của mình không chỉ nằm ở tiến độ luận án.
Nói với người hướng dẫn và người thân
Nhiều nghiên cứu sinh giấu người hướng dẫn chuyện mình đang mệt, vì sợ bị đánh giá là không đủ sức. Nhưng người hướng dẫn thường đã thấy chuyện này ở nhiều người trước bạn. Nói thật giúp họ điều chỉnh kỳ vọng và tiến độ, thay vì hiểu lầm bạn đang lười hay mất tích.
Bạn không cần kể hết mọi chuyện riêng. Chỉ cần nói: thời gian này em đang rất mệt, tiến độ chậm lại, em muốn bàn một kế hoạch thực tế hơn.
Với người thân, hãy nói cụ thể điều bạn cần: bớt hỏi bao giờ xong, giúp bạn một buổi trông con, hay chỉ cần nghe mà không khuyên.
Và tìm tới những nghiên cứu sinh khác. Nhiều khi chỉ cần nghe ai đó nói mình cũng từng như vậy đã nhẹ đi một nửa.
Khi nào cần tới chuyên gia và khi nào nên tạm dừng?
Nếu mệt mỏi kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống, công việc và quan hệ, hoặc bạn có những suy nghĩ tiêu cực về bản thân mà không dứt ra được, hãy tìm tới chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Nhiều trường đại học có phòng tư vấn tâm lý cho người học. Đi khám không có gì đáng ngại, cũng như đi khám khi đau lưng.
Nếu có lúc bạn nghĩ tới việc làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người bạn tin tưởng và liên hệ cơ sở y tế gần nhất. Đó là việc cần làm ngay, luận án có thể chờ.
Tạm dừng học tập cũng là một lựa chọn chính đáng. Nhiều quy chế cho phép nghiên cứu sinh tạm dừng vì lý do sức khoẻ hoặc hoàn cảnh, có thủ tục cụ thể. Hỏi phòng đào tạo sau đại học để biết quyền của mình.
Không ai nhớ luận án của bạn xong sớm hay muộn vài tháng. Nhưng bạn sẽ nhớ mình đã chăm sóc bản thân thế nào trong những năm đó.
Câu hỏi thường gặp
Cảm giác mình không đủ giỏi khi làm tiến sĩ có phổ biến không?
Rất phổ biến, kể cả ở những người rất giỏi. Nó thường đến từ việc so sánh mình với phần tốt nhất của người khác và từ phản hồi chủ yếu là phê bình trong nghề nghiên cứu.
Có nên nghỉ vài tuần khi thấy kiệt sức?
Nghỉ ngắn có chủ đích thường giúp hồi phục tốt hơn cố làm trong trạng thái kiệt quệ. Hãy báo với người hướng dẫn và sắp xếp để khi quay lại có một việc nhỏ, rõ ràng để bắt đầu.
Làm sao biết mình chỉ mệt hay đang có vấn đề sức khoẻ tinh thần?
Khó tự phân biệt. Nếu mệt mỏi, buồn bã hoặc lo âu kéo dài và ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt, hãy gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để được đánh giá, thay vì tự chẩn đoán.
Người hướng dẫn gây áp lực quá thì làm gì?
Hãy nói chuyện thẳng thắn về khối lượng và tiến độ, đề xuất một kế hoạch cụ thể. Nếu tình trạng không cải thiện, có thể nhờ trưởng bộ môn hoặc phòng đào tạo sau đại học hỗ trợ.
Tạm dừng học tiến sĩ có ảnh hưởng tới hồ sơ không?
Tạm dừng theo đúng thủ tục vì lý do chính đáng thường không bị coi là vết đen. Điều cần để ý là thời gian đào tạo tối đa theo quy chế và các cam kết với học bổng hay cơ quan cử đi học.
