Làm tiến sĩ khi đã có gia đình và con nhỏ, sắp xếp thế nào? Có ba điều quyết định: cả nhà phải thống nhất từ đầu về những năm này, bạn phải học cách làm việc sâu trong những khối thời gian ngắn, và bạn chấp nhận tiến độ có thể chậm hơn người chưa có con mà không tự dằn vặt. Sai lầm lớn nhất là cố làm như thể mình chưa có con.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Mình biết khá nhiều nghiên cứu sinh vừa bảo vệ luận án vừa đang dạy con học chữ, có người sinh con ngay giữa những năm làm tiến sĩ. Họ không có bí quyết thần kỳ nào, nhưng họ có vài cách nghĩ và cách làm đáng để học.
Thống nhất với bạn đời trước khi bắt đầu
Làm tiến sĩ khi có con không phải quyết định của một người. Nó đổi cách cả nhà sống trong vài năm: ai đưa đón con, ai nấu cơm, tiền từ đâu, cuối tuần của ai.
Hãy ngồi với bạn đời nói chuyện thật cụ thể, không phải kiểu anh ủng hộ em mà kiểu những buổi tối nào em cần ở thư viện, những tuần nào em phải đi thực địa, ai sẽ lo việc gì khi đó. Viết ra luôn cũng được.
Nói cả về tiền. Nếu học bổng hoặc thu nhập giảm, gia đình sẽ cắt bớt khoản nào. Căng thẳng về tiền là một trong những lý do phổ biến nhất khiến nghiên cứu sinh có gia đình bỏ dở.
Và hẹn nhau xem lại thoả thuận này định kỳ, vì con lớn lên, công việc thay đổi, và những gì hợp lý năm đầu có thể không còn hợp ở năm thứ ba.
Làm việc sâu trong những khối thời gian ngắn
Người có con nhỏ hiếm khi có một ngày trọn vẹn để làm việc. Thay vào đó là những khối hai tiếng buổi sáng khi con ở trường, một tiếng buổi tối khi con đã ngủ.
Bí quyết là chuẩn bị sẵn việc cho từng khối. Kết thúc mỗi buổi, ghi một dòng cho buổi sau: bắt đầu từ đoạn này, làm việc này. Khi ngồi xuống, bạn vào việc ngay mà không mất nửa tiếng nhớ lại mình đang ở đâu.
Chọn việc hợp với từng khung giờ. Việc cần suy nghĩ sâu như viết phần bàn luận hay thiết kế phân tích để cho khối thời gian tỉnh táo và yên tĩnh nhất. Việc nhẹ như định dạng tài liệu tham khảo, sắp xếp dữ liệu, trả lời thư thì làm lúc mệt hoặc lúc có thể bị gián đoạn.
Một chị nghiên cứu sinh ngành sinh học kể rằng chị đọc bài báo trên điện thoại trong lúc chờ đón con, và để dành buổi sáng ở phòng thí nghiệm hoàn toàn cho thí nghiệm. Mỗi phút rảnh đều có việc phù hợp.
Nói rõ hoàn cảnh với người hướng dẫn
Người hướng dẫn cần biết bạn có con nhỏ, không phải để được đặc cách, mà để cả hai lên kế hoạch thực tế. Một lịch gặp cố định vào giờ con đi học, thay vì những cuộc hẹn đột xuất buổi tối, sẽ giúp bạn rất nhiều.
Nếu bạn định sinh con trong thời gian học, hãy nói sớm và tìm hiểu quy chế về tạm dừng hoặc gia hạn. Nhiều nơi có quy định cho trường hợp này, và học bổng cũng có thể có điều khoản riêng.
Cũng nên nói thẳng về những giai đoạn bạn biết sẽ khó, như khi con thi chuyển cấp hay khi gia đình có việc lớn, để người hướng dẫn không bất ngờ khi tiến độ chững lại.
Phần lớn người hướng dẫn trân trọng sự thẳng thắn này. Điều làm họ lo không phải là hoàn cảnh của bạn, mà là việc họ không biết chuyện gì đang xảy ra.
Du học tiến sĩ mang theo cả gia đình
Nếu làm tiến sĩ ở nước ngoài, câu hỏi mang cả nhà theo hay đi một mình là một quyết định lớn. Mang theo thì có nhau, nhưng phải lo chỗ ở, trường cho con, việc làm cho bạn đời, và chi phí sống cao hơn nhiều.
Hãy tìm hiểu kỹ: học bổng có hỗ trợ người phụ thuộc không, thị thực của bạn đời có cho phép đi làm không, trường học cho con thế nào. Những thông tin này nằm trên trang chính thức của trường và cơ quan cấp thị thực, và thay đổi theo thời gian.
Nói chuyện với những gia đình nghiên cứu sinh Việt Nam đã sống ở nơi đó. Họ biết những chuyện mà trang thông tin chính thức không viết: khu nào dễ thuê nhà, chợ nào có đồ Việt, năm đầu con thích nghi ra sao.
Nhiều gia đình chọn giải pháp giữa chừng: nghiên cứu sinh đi trước một năm để ổn định, cả nhà sang sau. Không có cách nào đúng cho mọi người, chỉ có cách hợp với nhà bạn.
Chấp nhận nhịp của riêng mình
Điều khó nhất có lẽ là không so sánh. Bạn cùng khoá chưa có gia đình có thể công bố nhanh hơn, đi hội thảo nhiều hơn, bảo vệ sớm hơn. Nhìn vào đó dễ thấy mình tụt lại.
Nhưng bạn đang làm hai việc lớn cùng lúc: nuôi một đứa trẻ và làm một luận án. Tiến độ chậm hơn là chuyện tự nhiên, không phải thất bại.
Cũng có những điều bạn được mà người khác không có. Nhiều nghiên cứu sinh có con kể rằng con buộc họ ngừng làm việc đúng giờ, và chính những giờ nghỉ đó giúp đầu óc tỉnh hơn. Làm cha mẹ cũng dạy họ kiên nhẫn với những thứ không theo kế hoạch, kể cả thí nghiệm.
Một ngày nào đó, con bạn sẽ ngồi trong hội trường nhìn bố hoặc mẹ bảo vệ luận án. Có lẽ đó là bài học về sự bền bỉ mà không cuốn sách nào dạy thay được.
Câu hỏi thường gặp
Có nên sinh con trong thời gian làm tiến sĩ không?
Đó là quyết định riêng của mỗi gia đình. Nếu có kế hoạch, hãy tìm hiểu quy chế về tạm dừng, gia hạn và điều khoản học bổng, rồi trao đổi sớm với người hướng dẫn để sắp xếp tiến độ.
Nghiên cứu sinh có con nhỏ có được gia hạn thời gian không?
Nhiều quy chế cho phép gia hạn hoặc tạm dừng vì lý do chính đáng, có thủ tục và thời hạn cụ thể. Hỏi phòng đào tạo sau đại học để biết quy định áp dụng cho mình.
Làm sao tập trung khi làm việc ở nhà có con nhỏ?
Tìm một góc làm việc riêng và giờ làm việc mà người trong nhà biết là không nên làm phiền. Nếu được, làm ở thư viện hay quán cà phê gần nhà trong những khối giờ quan trọng.
Học bổng tiến sĩ có hỗ trợ cho gia đình không?
Một số học bổng có hỗ trợ cho người phụ thuộc, nhiều học bổng thì không. Đọc kỹ điều kiện trên trang chính thức của học bổng và hỏi trực tiếp đơn vị quản lý nếu không rõ.
Bạn đời không ủng hộ việc làm tiến sĩ thì sao?
Hãy tìm hiểu điều họ lo ngại nhất, thường là tiền, thời gian hay tương lai sau khi học xong, và cùng tìm cách giải quyết. Bắt đầu một hành trình dài mà thiếu sự đồng thuận ở nhà sẽ rất khó đi tới cuối.
