Làm sao viết chương tổng quan tài liệu không bị thành một bản liệt kê? Hãy tổ chức theo ý chứ không theo tác giả. Mỗi đoạn nói một luận điểm, dẫn nhiều nghiên cứu cùng ủng hộ hay cãi nhau về luận điểm đó, bạn nhận xét chỗ mạnh chỗ yếu của chúng, và cuối chương chỉ ra khoảng trống mà luận văn của bạn sẽ lấp. Bản liệt kê kể người ta nói gì. Bản tổng quan cho thấy bạn hiểu cả cuộc trò chuyện.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Nếu có một chương mà các thầy cô phản biện hay ghi bên lề chữ liệt kê, thiếu phân tích, thì đó là chương này. Tập hôm nay mình đi từng bước, từ lúc bạn có một đống tài liệu đến lúc có một chương đọc lên thành mạch.
Vì sao tổng quan hay bị viết thành bản liệt kê?
Vì đó là cách tự nhiên nhất khi mới đọc. Bạn đọc bài của tác giả thứ nhất, tóm tắt thành một đoạn. Đọc bài thứ hai, lại một đoạn. Hai mươi bài là hai mươi đoạn, mỗi đoạn bắt đầu bằng tên một tác giả và năm công bố.
Người đọc chương đó sẽ phải tự làm công việc mà lẽ ra bạn làm: tìm xem các nghiên cứu này giống nhau ở đâu, khác nhau ở đâu, cái nào đáng tin hơn, và rốt cuộc chúng ta đã biết gì.
Hội đồng chấm không cần bạn chứng minh là mình đã đọc nhiều. Họ cần thấy bạn đã tiêu hoá, đã sắp xếp, đã có ý kiến.
Dấu hiệu dễ nhận nhất của bản liệt kê là gần như mọi đoạn đều mở đầu bằng tên người. Còn trong một bản tổng quan tốt, đoạn văn mở đầu bằng một ý, và tên người chỉ xuất hiện như bằng chứng.
Bước đầu tiên: bảng tổng hợp tài liệu
Trước khi viết chữ nào, hãy làm một bảng tổng hợp. Mỗi dòng là một tài liệu, các cột là những thứ bạn muốn so sánh: câu hỏi nghiên cứu, bối cảnh, đối tượng, phương pháp, phát hiện chính, hạn chế, và một cột ghi chú của riêng bạn.
Bảng này tốn công ở tuần đầu, nhưng nó thay đổi cách bạn nhìn đống tài liệu. Khi các nghiên cứu nằm cạnh nhau, bạn sẽ thấy những điều mà đọc từng bài không thấy: phần lớn nghiên cứu làm ở nước phát triển, hầu hết dùng khảo sát mà ít ai phỏng vấn, hai nhóm tác giả ra kết quả ngược nhau.
Những quan sát đó chính là xương sống của chương tổng quan. Mỗi quan sát có thể thành một tiểu mục.
Một chị học viên ngành giáo dục kể với mình rằng chị làm bảng này cho khoảng ba mươi bài báo về động lực học tập, và nhận ra gần như không có nghiên cứu nào về học viên lớn tuổi học ban đêm. Đó thành khoảng trống của luận văn chị.
Sắp xếp chương theo chủ đề, không theo thời gian hay tác giả
Có vài cách tổ chức chương tổng quan. Theo chủ đề là phổ biến và an toàn nhất: mỗi tiểu mục là một khía cạnh của vấn đề. Ví dụ đề tài nghỉ việc của nhân viên, bạn có thể chia thành yếu tố thu nhập, yếu tố quản lý trực tiếp, yếu tố điều kiện làm việc, yếu tố cá nhân.
Theo thời gian hợp khi bạn muốn cho thấy cách hiểu về vấn đề đã thay đổi thế nào qua các giai đoạn. Theo phương pháp hợp khi điểm mới của bạn nằm ở cách tiếp cận.
Dù chọn cách nào, hãy viết một đoạn mở đầu chương nói rõ bạn sẽ đi qua những phần nào và vì sao. Người đọc có bản đồ thì đi theo dễ hơn nhiều.
Và mỗi tiểu mục nên kết bằng một hai câu nhận xét của bạn: vậy về khía cạnh này, chúng ta đã biết gì, còn chưa biết gì.
Phê bình tài liệu mà không ra vẻ bắt bẻ
Phê bình trong học thuật không có nghĩa là chê. Nó có nghĩa là đánh giá: nghiên cứu này mạnh ở đâu, giới hạn ở đâu, kết quả của nó áp dụng được tới mức nào.
Những câu hỏi giúp bạn phê bình: mẫu có đủ lớn và đủ đại diện không, bối cảnh có giống bối cảnh của mình không, phương pháp có đo đúng thứ cần đo không, kết luận có đi xa hơn dữ liệu không.
Khi viết, hãy dùng giọng cân bằng. Thay vì viết nghiên cứu của nhóm tác giả kia sai, hãy viết nghiên cứu này dựa trên mẫu sinh viên ở một trường, nên khả năng khái quát cho người lao động còn hạn chế. Câu sau vừa thẳng vừa đúng mực.
Phê bình tốt cũng là cách bạn tự dọn đường cho phương pháp của mình. Khi bạn chỉ ra các nghiên cứu trước thiếu phỏng vấn sâu, hội đồng sẽ hiểu vì sao bạn chọn phỏng vấn sâu.
Kết chương bằng khoảng trống và khung phân tích
Phần cuối chương tổng quan là nơi bạn gom mọi thứ lại. Hãy tóm tắt ngắn những gì đã được biết, chỉ rõ khoảng trống, và nói luận văn của bạn sẽ đóng góp vào khoảng trống nào.
Nếu luận văn dùng một mô hình hay khung lý thuyết, đây là chỗ trình bày nó và giải thích vì sao chọn nó dựa trên những gì vừa tổng quan. Khung đó không nên rơi từ trên trời xuống.
Một lỗi hay gặp là khoảng trống nêu ở cuối chương hai không khớp với câu hỏi nghiên cứu ở chương một. Hãy đọc lại hai phần cạnh nhau trước khi nộp.
Viết xong, thử đưa chương này cho một người bạn ngoài ngành đọc và hỏi họ: sau khi đọc, bạn hiểu vì sao cần nghiên cứu của mình không. Nếu họ trả lời được, chương của bạn đã làm đúng việc của nó.
Câu hỏi thường gặp
Tổng quan tài liệu luận văn thạc sĩ cần bao nhiêu tài liệu?
Không có con số cố định, tuỳ ngành và đề tài. Điều quan trọng là bao phủ được các nghiên cứu chính liên quan trực tiếp tới câu hỏi của bạn, kể cả những nghiên cứu có kết quả ngược với điều bạn mong đợi.
Có nên dùng tài liệu tiếng Việt trong tổng quan không?
Nên, đặc biệt khi đề tài gắn với bối cảnh Việt Nam. Hãy chọn tài liệu từ tạp chí khoa học, luận án, báo cáo có nguồn rõ ràng, và kết hợp với tài liệu quốc tế để thấy bức tranh rộng.
Tài liệu cũ bao nhiêu năm thì không nên dùng?
Không có hạn cứng. Tài liệu kinh điển đặt nền lý thuyết vẫn nên dẫn dù đã lâu, còn phần kết quả thực nghiệm thì nên ưu tiên nghiên cứu gần đây để phản ánh hiện trạng.
Cơ sở lý thuyết và tổng quan tài liệu khác nhau thế nào?
Cơ sở lý thuyết trình bày khái niệm và mô hình giải thích mà bạn dùng, còn tổng quan tài liệu tổng hợp các nghiên cứu thực nghiệm trước. Nhiều luận văn gộp chung trong một chương, tuỳ mẫu của trường.
Có được trích nguyên văn nhiều trong tổng quan không?
Nên hạn chế. Tổng quan cần lời diễn giải và phân tích của bạn, trích nguyên văn chỉ dùng khi câu gốc có giá trị đặc biệt như một định nghĩa quan trọng. Mọi ý mượn đều phải ghi nguồn.
