Luận văn nên dùng phương pháp định tính, định lượng hay kết hợp? Hãy để câu hỏi nghiên cứu quyết định. Nếu bạn hỏi bao nhiêu, ở mức nào, có quan hệ với nhau ra sao, định lượng là lựa chọn tự nhiên. Nếu bạn hỏi vì sao, như thế nào, người ta trải nghiệm ra sao, định tính trả lời tốt hơn. Kết hợp cả hai chỉ nên chọn khi bạn đủ thời gian và sức để làm tốt từng phần.
Chào bạn, đây là Nhà Học Giả. Mình từng thấy nhiều học viên chọn phương pháp vì nó trông oai, như chạy một mô hình thống kê phức tạp, hoặc vì nó trông dễ, như phỏng vấn vài người là xong. Cả hai lối nghĩ đều dẫn tới những buổi bảo vệ rất vất vả.
Câu hỏi nghiên cứu quyết định phương pháp, không phải ngược lại
Thử lấy một đề tài: nhân viên lễ tân khách sạn nghỉ việc. Nếu câu hỏi là những yếu tố nào liên quan tới ý định nghỉ việc, và yếu tố nào mạnh nhất, bạn cần đo nhiều người, so sánh, kiểm định. Đó là định lượng.
Nếu câu hỏi là nhân viên trải qua những tháng đầu làm việc như thế nào, và điều gì khiến họ quyết định ra đi, bạn cần nghe câu chuyện, hiểu bối cảnh, thấy những điều mà bảng hỏi không lường trước. Đó là định tính.
Cùng một đề tài, hai câu hỏi, hai phương pháp. Không có cái nào khoa học hơn cái nào. Chỉ có cái nào hợp với câu hỏi hơn.
Nếu bạn đã chọn phương pháp rồi mới đặt câu hỏi cho khớp, hội đồng thường nhận ra ngay. Câu hỏi sẽ nghe gượng, và phần bàn luận sẽ không trả lời được điều người ta thật sự muốn biết.
Định lượng: những điều người mới hay xem nhẹ
Thứ đầu tiên là thang đo. Muốn đo sự hài lòng hay ý định nghỉ việc, bạn nên dựa trên thang đo đã được kiểm chứng trong các nghiên cứu trước, dịch và điều chỉnh cẩn thận cho bối cảnh Việt Nam, rồi thử trước với một nhóm nhỏ. Tự nghĩ ra câu hỏi rồi gọi đó là thang đo là lỗi rất hay bị bắt.
Thứ hai là cỡ mẫu và cách chọn mẫu. Khảo sát trên nhóm bạn bè, người quen trên mạng xã hội thì dễ thu được nhiều phiếu, nhưng mẫu đó không đại diện cho ai cả. Hãy nói rõ giới hạn này nếu bạn buộc phải dùng mẫu thuận tiện.
Thứ ba là hiểu thứ mình chạy. Phần mềm thống kê cho ra kết quả trong vài giây, nhưng nếu bạn không giải thích được mô hình đó giả định điều gì và vì sao chọn nó, câu hỏi đầu tiên của hội đồng sẽ làm bạn lúng túng.
Cách an toàn là chọn mô hình đơn giản nhất trả lời được câu hỏi, và hiểu nó thật kỹ.
Định tính: không phải phỏng vấn vài người là xong
Nghiên cứu định tính nghe có vẻ dễ vì không cần thống kê. Thực tế nó đòi hỏi kỹ năng không kém: thiết kế câu hỏi phỏng vấn mở, biết hỏi tiếp khi người ta nói một điều đáng chú ý, ghi âm và chép lại cẩn thận, rồi phân tích có hệ thống.
Phần phân tích là chỗ hay yếu nhất. Nhiều luận văn định tính chỉ trích vài câu phỏng vấn hay rồi kết luận. Cách làm đúng là mã hoá dữ liệu: đọc từng bản ghi, gắn nhãn cho các ý, gom nhãn thành chủ đề, và kiểm lại chủ đề với toàn bộ dữ liệu.
Số người phỏng vấn không cần nhiều như khảo sát, nhưng cần chọn có chủ đích, có lý do vì sao chọn những người này. Nhiều nhà nghiên cứu dừng khi thấy thông tin mới không còn xuất hiện nữa.
Và định tính cũng cần đạo đức nghiên cứu cẩn thận: xin đồng ý, ẩn danh, giữ bản ghi âm an toàn.
Kết hợp hai phương pháp: khi nào đáng làm?
Phương pháp kết hợp, hay phương pháp hỗn hợp, có thể rất mạnh. Ví dụ bạn phỏng vấn trước để hiểu vấn đề và xây bảng hỏi sát thực tế, rồi khảo sát để đo trên diện rộng. Hoặc khảo sát trước để thấy xu hướng, rồi phỏng vấn để hiểu vì sao có xu hướng đó.
Nhưng với một luận văn thạc sĩ, kết hợp thường có nghĩa là làm hai nghiên cứu nhỏ trong thời gian của một. Nếu thời gian eo hẹp, rất dễ thành hai phần đều mỏng.
Nếu chọn kết hợp, hãy nói rõ vai trò của từng phần và cách chúng nối với nhau. Phần định tính dùng để làm gì cho phần định lượng, hay ngược lại. Kết hợp mà hai phần chạy song song không liên quan thì không được tính là kết hợp.
Lời khuyên thật lòng: nếu đây là lần đầu làm nghiên cứu, hãy làm thật tốt một phương pháp. Bạn còn nhiều cơ hội khác để thử kết hợp.
Viết chương phương pháp để hội đồng không phải đoán
Chương phương pháp nên cho phép một người khác lặp lại nghiên cứu của bạn nếu muốn. Mô tả rõ thiết kế, đối tượng, cách chọn mẫu, công cụ, quy trình thu thập, cách phân tích, và những hạn chế.
Giải thích vì sao ở mỗi lựa chọn. Vì sao chọn phỏng vấn bán cấu trúc chứ không phải thảo luận nhóm. Vì sao chọn mẫu ở ba khách sạn này. Chữ vì sao làm chương phương pháp đứng vững.
Đừng giấu hạn chế. Nói trước rằng mẫu của bạn chỉ ở một thành phố, dữ liệu tự báo cáo có thể thiên lệch. Hội đồng đánh giá cao người biết giới hạn của mình hơn người tuyên bố nghiên cứu hoàn hảo.
Và nếu trong quá trình làm bạn phải đổi một phần phương pháp so với đề cương, hãy ghi lại lý do. Nghiên cứu thật hiếm khi đi đúng từng bước như kế hoạch, và điều đó không sao, miễn bạn trung thực về nó.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu định tính cần phỏng vấn bao nhiêu người?
Không có con số chung, tuỳ câu hỏi và mức độ đa dạng của đối tượng. Nhiều nghiên cứu dừng khi thông tin mới không còn xuất hiện, và phải giải thích tiêu chí chọn người tham gia.
Khảo sát trực tuyến có dùng được cho luận văn không?
Được, nhưng phải mô tả rõ cách phát phiếu, ai trả lời và giới hạn về tính đại diện. Khảo sát chia qua mạng xã hội thường là mẫu thuận tiện, cần nói thẳng điều đó trong phần hạn chế.
Có cần học phần mềm thống kê trước khi làm luận văn định lượng?
Nên học trước ít nhất những phân tích bạn định dùng, và hiểu ý nghĩa của từng chỉ số trong kết quả. Hỏi người hướng dẫn nên dùng phần mềm nào phổ biến trong ngành.
Phương pháp nghiên cứu tài liệu có đủ cho luận văn không?
Ở một số ngành như luật, lịch sử, văn học, nghiên cứu tài liệu là phương pháp chính và hoàn toàn đủ. Ở các ngành thực nghiệm, thường cần thêm dữ liệu sơ cấp hoặc phân tích dữ liệu thứ cấp.
Làm sao chứng minh bảng hỏi đáng tin cậy?
Dựa trên thang đo đã được kiểm chứng, thử trước với một nhóm nhỏ, và kiểm tra độ tin cậy bằng các chỉ số thống kê phổ biến trong ngành. Hãy mô tả đầy đủ các bước này trong chương phương pháp.
